سه شنبه, 16 مرداد 1397 ساعت 10:53

قنات میراثی برای فرزندان ناخلف

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

علی تیموری

نیاز حیاتی انسان به آب باعث شده است که شکل‌گیری هرگونه اجتماع انسانی در فقدان این کالای بدون جانشین غیرممکن باشد. منابع آب نخستین خاستگاه اجتماعات انسانی و از مهم‌ترین پایه‌های رشد تمدن بشری به شمار می‌روند. تمدن‌های بزرگ همچون بین‌النهرین، مصر و اینکا همگی در جوار رودهایی عظیم شکل گرفتند. سرزمین‌هایی که فاقد آب روان کافی بودند یا خالی از سکنه می‌ماندند یا باید به نحوی آب‌رسانی می‌شدند. در حدود 3 هزار سال پیش ایرانیان باستان موفق به یافتن شیوه‌ای شدند که از طریق آن آب را به مناطقی برسانند که فاقد آب جاری کافی بود.

ایرانیان باستان برای بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی و کشاندن این منابع آبی به سطح زمین، قنات را ابداع کردند. تا پیش‌ازاین ابداع ایجاد سکونتگاه و تشکیل اجتماعات پایدار، توسعه کشاورزی و رونق اقتصادی در سرزمین‌هایی که فاقد باران و آب روان کافی بودند غیرممکن بود و سرزمین‌های بسیاری همچون مناطق مرکزی و حاشیۀ‌کویر ایران مدنیت و ماندگاری خود در طول تاریخ را مدیون قنات‌ها هستند.

اعجاز مهندسی قنات در ساخت سیستمی است که بدون هیچ‌گونه کمک یا انرژی خاصی و تنها با استفاده از نیروی گرانشی زمین، همانند چشمهٔ آب طبیعی عمل می‌کند و آب‌های زیرزمینی را در تمام طول سال بر سطح زمین جاری می‌سازد.

با توجه به اسناد در دست می‌توان گفت که صنعت حفر قنات، دیرینه‌ترین فناوری ایرانیان است. وجود قنات در تمدن‌هایی مانند شهر سوخته و هگمتانه دلیلی روشن بر این نکته است که ایرانیان از هزاران سال پیش با داشتن دانش کافی در علومی چون آب‌شناسی، زمین‌شناسی و معماری قادر بودند قوانین طبیعت را به سود خود و بدون آسیب رساندن به محیط به‌کارگیرند.

در حال حاضر بالغ‌بر 30 هزار رشته قنات فعال در کشور موجود است که ازاین‌بین 11 قنات در مناطق خراسان، یزد، کرمان، اصفهان و استان مرکزی به‌عنوان بیستمین اثر جهانی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. از این دسته می‌توان به قنات قصبه گناباد با قدمتی در حدود 2500 سال و عمق تقریباً 350 متری، قنات زارچ یزد با طولی در حدود 100 کیلومتر و قنات دوطبقۀ مون اردستان که عجیب‌ترین قنات ایران است، اشاره کرد. قنات اکبرآباد فسا پرآب‌ترین قنات ایران است، گفته می‌شود که دو قنات تهران و ری نیز تا 30 سال پیش جزو پرآب‌ترین قنات‌های دنیا بودند اما در 2 دهه گذشته عدم لایروبی و تخریب مادر چاه‌ها، این قنات‌ها را خشکانده است.

ایرانیان فناوری ساخت قنات را در حدود 500 سال پیش از میلاد مسیح به مصری‌ها آموختند، پس‌ازآن در حدود سال‌های 850 میلادی مسلمانان (بنی‌امیه) این فن را آموختند و از این طریق این شیوهٔ بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی به اسپانیا و سپس مراکش منتقل شد، در قرن 16 میلادی این مهارت به آمریکا و شیلی رسید و درنهایت در حدود 1780 میلادی چینی‌ها نیز شیوهٔ حفر قنات را آموختند.[1]

به‌این‌ترتیب قنات به‌عنوان میراثی از نبوغ ایرانیان، شناخت آن‌ها از طبیعت و کوشش برای وفاق با آن به جهانیان منتقل شد. وجود بیش از 30 هزار قنات در شهرها و روستاهای کشور، با قدمت‌های چند صد و بعضاً چند هزارساله، لایروبی منظم و حفظ و نگهداری آن‌ها طی سالیان و تقسیم دقیق حقآبه‌های این قنات‌ها نشان از این دارد که مردم این سرزمین، در طول تاریخ درکی شگفت‌انگیز از مفهومی داشته‌اند که ما امروزه آن را توسعهٔ پایدار می‌نامیم.

به بیانی دیگر با چنان ظرافتی از منابع آب بهره‌برداری می‌کردند که گویی این منابع را میراثی می‌دانسته‌اند که از پدران خویش به امانت‌گرفته‌اند و باید به فرزندان خود بسپرند. پای برجا بودن سنت حفظ قنات‌ها به‌عنوان منابع تأمین آب در طی قرن‌ها و هزاره‌ها، به این معنی است که این سنت فارغ از حکام و توسط مردم پاسداری شده است.

حال که ما وارث قنات‌ها، این شریان‌های حیاتی مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور هستیم، باید از خود بپرسیم که آیا فرزندانی خلف در پاسداری از امانتی که به ما سپرده‌شده،‌ بوده‌ایم؟

در حال حاضر بیش از 8 هزار قنات خشکیده در کشور وجود دارد[2] و این درحالی‌که است که از سال 1332 تاکنون حدود 23 هزار قنات ویران‌شده است.[3] خشک‌سالی و تغییر اقلیم آب و هوایی، عدم لایروبی مناسب، تخریب ساختمان قنات و حفر بی‌رویهٔ چاه‌ها از مهم‌ترین عوامل زوال قنات‌ها به شمار می‌روند، اما در حقیقت آنچه قنات‌ها را به ورطهٔ نابودی می‌کشاند، چشم بستن بر سنت دیرینه همزیستی با طبیعت است. در سرزمینی که نرخ تبخیر سطحی آب در آن بسیار بیشتر از نرخ بارندگی است، به‌جای اینکه همچون نیاکانمان فنّاوری روز را برای کشاندن و حفاظت آب در زیرزمین بکار ببریم، به ساخت سدهایی همت گمارده‌ایم که بهترین فرصت را برای تبخیر ذخایر آبی ما فراهم می‌کنند؛ با حفر صدها چاه و تنها با اندیشه برآوردن نیاز امروز، کمر به خشکاندن سفره‌های زیرزمینی کشور بسته‌ایم. غافل از اینکه طبیعت همان‌گونه که هزاران سال مردمانی را که با قدردانی و ملاحظه از آن بهره‌برداری می‌کردند، سیراب کرد، به ما نیز پاسخی درخور خواهد داد.

قنات‌ها قرن‌ها ضامن حیات در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور بوده‌اند، امروز که بحران بی‌آبی در مقابل ما قد علم کرده، بار دیگر راه مقابله را می‌توان در توجه به ویژگی‌های ذاتی قنات‌ها یافت، ویژگی‌هایی که در طول قرن‌ها مسالمت‌آمیزترین همزیستی را برای انسان و طبیعت به همراه داشته‌اند. مطابقت شگفت‌انگیز شبکهٔ آب‌رسانی با اقلیم منطقه، حفاظت از سفره‌های آب زیرزمینی و توجه به تأمین منابع دائمی به‌جای رفع نیازهای مقطعی همان ویژگی‌هایی است که ما باید از قنات‌ها به عاریه بگیریم، بادانش و فنّاوری روز بیامیزیم و مناسب‌ترین شیوه در بهره‌برداری از منابع آب را برای پاسخ‌گویی به نیازهای انسان قرن بیست‌ویکم بیابیم و به‌کارگیریم.

[1]. مقالهٔ “ایران خاستگاه قنات (کاریز) و منشاء گسترش آن در جهان”- دکتر پرویز کردوانی- 1377

[2]. به گزارش خبرگزاری ایسنا- به نقل از همایون خوشروان، عضو هیات مدیره انجمن مهندسی سواحل و سازه‌های دریایی

[3]. به گزارش خبرگزاری مهر- به نقل از عبدالکریم بهنیا، معاون سازمان میراث فرهنگی

خواندن 94 دفعه

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

جدیدترین عناوین

نشر مطالب با ذکر نام پایگاه خبری عصر اقتصاد بلامانع است. عصر اقتصاد مسئولیت مطالب از سایر منابع را عهده دار نمی باشد. 1395