سه شنبه, 05 بهمن 1395 ساعت 09:54

اطلاعات تکميلي

  • در نشست گفتمان علمی - پژوهشی مبارزه با فساد اداری مطرح شد؛

امیر کبیر؛ بهترین الگوی ایران مدرن

این مورد را ارزیابی کنید
(3 رای‌ها)

زهره احدی:

عصر اقتصاد: دومین نشست گفتمان علمی - پژوهشی مبارزه با فساد اداری، رویکردی تاریخی – جامعه شناختی سوم بهمن ماه در محل مدرسه تاریخی و فرهنگی دارالفنون برگزار شد. در این همایش داریوش رحمانیان دانشیار تاریخ دانشگاه تهران، قباد منصوربخت استادیار تاریخ دانشگاه شهید بهشتی و محمد‌امین قانعی‌راد استاد جامعه‌شناسی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور به سخنرانی در خصوص شخصیت و شناخت جامعه امروزی نسبت به این شخصیت پرداختند.

امیرکبیر؛ الگوی اولیه در مبارزه با فساد

در ابتدای این همایش محمد امین قانعی راد استاد رشته جامعه شناسی با بیان اینکه اهمیت امیر کبیر در این است که اقدامات خود را را هنگامی آغاز کرد که فاقد الگوی مناسب برای مبارزه با فساد بود، اظهار داشت: امروزه ما با سطح وسیعی از ادبیات علمی مواجه هستیم و در این زمینه مطالعه می کنیم. به شیوه مکتبی با ادبیات نظری قضیه آشنایی داریم و در سطح جهانی گزارش هایی منتشر می شود که برای بسیاری شناخته شده است و در حوزه های گوناگون مانند آموزش عالی که برای خود ادبیات خاصی دارد، آشنا هستیم. اما در زمان امیر کبیر نه تنها چنین دیدگاه و علمی نبود بلکه فردی نیز وجود نداشت که بتوان به عنوان الگوی امیر کبیر معرفی کرد.

وی در ادامه افزود: البته عباس میرزا و میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی تا حدودی الگوی وی در برخی زمینه ها هستند اما تا زمانی که امیر کبیر پا به عرصه گذاشت، چندان توجهی به این موضوع نشده بود. در آن مقطع تاریخی با فسادی گسترده مواجه هستیم که  تمام بخش های جامعه اعم از مردم و هیات حاکمه را در بر می گیرد. فتحعلی شاه 270 فرزند داشت که همه آن ها هم فرزند داشتند که  تمام این شاهزادگان بر منابع ملی دهان گشوده بودند و خود دولت هم دچار فساد شدید بود.

این جامعه شناس در خصوص فساد موجود در میان مردم نیز عنوان کرد: اخلاق مدنی هم فاسد بود و دزدی، تجاز و... در این میان بیداد می کرد و در این شرایط امیرکبیر پا به عرصه گذاشت و می خواست اقداماتی انجام دهد اما تئوری و الگویی نداشت. خود او الگوی مبارزه با فساد است و برای اولین بار مفهوم مبارزه با فساد را روشن می کند.

قانعی راد یکی از اقدامات مهم امیرکبیر توجه به دوگانگی دولت و ملت دانست و گفت:  باید در هر دو زمینه کار و سرمایه گذاری کرد و رضاشاه هم چنین اقداماتی صورت داد؛ ارتش مدرن،  صنایع مدرن و... ایجاد کرد اما در اقددامات رضا شاه توجه به مردم وجود نداشت و به حقوق مردم بی توجه بود.

وی در دامه افزود: امیر کبیر حقوق ثابته را مطرح کرد و جامعه را دارای حقوق ثابته ای دانست و  اعلام کرد که اگر دولت تصمیمی می گیرد نباید به زیان مردم تمام شود.

قانعی راد در رابطه با این شخصیت منحصر بفرد عنوان کرد: امیر کبیر اندیشه ای را پدید آورد که با نوعی وطن دوستی نگاه ها را معطوف به در نظر گرفتن مصالح عمومی می کرد اما رضا شاه فکر می کرد اگر دولت و نظامیان قدرت مند باشند می تواند فساد را از میان ببرد در نگاه رضا خانی رابطه دولت و مردم این است که دولت قوی و در مقابل مردم و جامعه ضعیف باشد.

وی تصریح کرد: در این نگرش مردم اهمیتی ندارند بلکه باید توسط یک دولت مردم گریز شکل بگیرند. تفاوت نظم رضا خانی با میرزا تقی خانی در این است که او می خواهد دولت قدرتمند شود اما تأکید امیر کبیر بر توجه به مردم بود.

این جامعه شناس در خصوص زیرساخت ها ی مبارزه با فساد در تعبیر جامعه شناختی اظهار داشت: با توجه به اقدامات و دستاوردهای امیرکبیر ما می توانیم انتظار داشته باشیم که در صورت نظم یافتن دو چیز فساد را بتوان کنترل کرد؛ یکی انحصار کاربرد خشونت است و یکی از ویژگی های  دولت مدرن این است که خشونت در مکان و بنابر قانون مشخصی  به کار برود در غیر این صورت بحث نیروی خودسر مطرح می شود که جامعه مدرن را زیر سوال می برد.

وی تصریح کرد: خشونت باید در انحصار باشد پیش از میرزا تقی خان اشراف نیروی نظامی داشتند و هرکار که می خواستند می کردند. دومین مسئله ای که باید به آن توجه کرد، اصلاح نظام مالیاتی است که فوق العاده اهمیت دارد در زمان امیرکبیر هردو  این موارد کنترل شد. اگر در جامعه بتوانید قوانین زر و زور را قاعده مند کنید در آن جامعه سطح فساد کاهش می یابد. تا زمانی که در جامعه نظام مالیاتی اصلاح نشود تمایل مردم و مشارکت اندک است و یا اگرهم وجود دارد بیشتر مزاحمت محسوب می شود و به فاجعه ای مانند پلاسکو می انجامد.کاربرد خشونت و نظام مالیاتی مشکل دارد خیلی ازمشکلات جامعه به این دو موضوع باز می گردد.

قانعی راد با اشاره به برخی از اقدامات امیرکبیر بیان کرد: خزانه خالی ، اشراف پر توقع و دولتی بدون درآمد چیزی بود که تحویل گرفت و همه را سامان داد اما مهم ترین اقدامی که صورت  گرفت این بود که برای مردم حقوقی قائل شد و به همه مسئولان گفت تصمیمات شما نباید به دو چیز که دولت و رعیت هستند زیان برساند.

این استاد دانشگاه در پایان صحبت های خود اعلام کرد: مسیری که برای ما ترسیم می کند این است که جامعه قوی در کنار دولتی قوی است که می تواند با فساد مبارزه کند.  

شناخت سطحی از شخصیت امیرکبیر

در ادامه این همایش قباد منصوربخت استاد تاریخ دانشگاه بهشتی با بیان اینکه مدت ها است که زمان آن رسیده تا به مباحث نظری و عملی بپردازیم، گفت: در شرایط کنونی عقلانیت به عقل معاش تعدیل یافته است. بحث من مربوط لزوم تصحیح تصویر جایگاه امیرکبیر در تاریخ معاصر ما است. ما تصویری که از امیرکبیرداریم اصلا تصویری درست نیست و عدم موفقیت ما به این بازمی گردد که به نگاه ناقص ما باز می گردد.

وی تصریح کرد: در میان عام و خاص تصوری یکسان نسبت به این فرد وجود دارد. نگاهی که مردم از این شخصیت دارند با منابع تاریخی یکسان است. نگاهی عملی و اخلاقی است مانند اینکه وی به مردم توجه داشته و به عنوان مرد قانون و اخلاق مدار، سیاست مداری مصلح مطرح بوده است.

این استاد دانشگاه با اشاره به اقدامات گوناگون امیرکبیر گفت: مقابله  با شاهزادگان مفت خوار یکی از اقدامات مهم او بود که دلیل اصلی مرگ او هم به این موضوع باز می گردد. در حقیقت امیرکبیر ضربه بزرگی از این گروه خورد.

وی با مطرح کردن این پرسش که آیا نگاه اسطوره ای به این شخصیت غلط است، گفت: خیر؛ چنین نگاهی غلط نیست اما سطحی است و عمقی ندارد و این نحوه شناخت از امیرکبیر تقلیل گرایانه است. به مناسبت این نگاه اسطوره ای نسبت به امیرکبیر این شرایط در تاریخ ادامه می یابد و مشکلات اساسا رفع نمی شود.

منصوربخت با بیان اینکه ماهیت حکومت در تاریح ما حکومت تغلبیه است، اظهار داشت: چنین حکومت هایی مادر بسیاری از مشکلات است و یکی از مشکلاتی که ایجاد می شود، فساد است. در این سال ها اقدامات مهمی برای نبود فساد صورت گرفته اما به دلیل وجود حکومت تغلبیه این اقدامات سودی نداشته است. ما حتی قوانین و نهاد ضد فساد هم داریم نهادی برای مدیریت و کنترل این نهاد نیاز داریم که دور باطلی ایجاد می کند. این سه سال دو ماه و چند روزی که امیرکبیر وزرات می کرد اقدامات مهمی صوت گرفت اما ادامه نیافت این همان چیزی است که نوستالژی می گویند و ما فقط حسرت امیرکبیر و اقدامات وی را می خوریم.

این استاد تاریخ با بیان اینکه چنین برداشتی از شخصیت امیرکبیر مناسب شرایط آن دوران بود، عنوان کرد: عدم پایبندی سیاست مداران نسبت به اصول اخلاقی منجر به همه گیر شدن این نگاه سطحی نسبت به امیر کبیر شده است که از او اسطوره می سازد. از این حیث امیرکبیر امری اخلاف امر عادت است اما این نگاه مناسب سنت است امیر کبیر فیلسوف عملی سیاست عملی است و در واقع سیاست هایی که او انجام می دهد و او به دلیل درک و فهمی که از شرایط داشت فیلسوفی عملی است و در زمینه سیاست نظری ادعایی هم نداشته است.

منصور بخت با توضیح اینکه فیلسوف کسی است که بتواند دانش خود را به دیگران منتقل و به قواعد کلی دست پیدا کند، مطرح کرد: ما سیاستمداران بزرگی داشته ایم که در این میان می توان از شاه عباس یاد کرد اما در خصوص امیر کبیر باید گفت که اگر می خواهیم او را بشناسیم و اقدامات وی را دنبال کنیم باید امیرکبیر را با رویکرد دوران جدید بشناسیم.

وی با بیان اینکه در این مسیر باید روش خود را تغییر داد، عنوان کرد: در حقیقت نخبگان در ایجاد تحول در جامعه نقشی اساسی ایفا می کنند اما درک نخبگان از شرایط جامعه چیست؟ جامعه را باید در دوره خود بررسی کنیم. مشکلات امیرکبیر چه بود؟  مشکلاتی که دراین برهه زمانی وی با آن مواجه شد این بود که میراث قدیم و سنت را به ارث برد و با دنیا و عصری نو روبرو شد.

این استاد تاریخ با بیان اینکه امیرکبیر برای اقدامات خود الگوی عملی داشت، بیان کرد:  مشکل این جا است که ما هنوز از دو قرن اخیر درکی نداریم و باید به دنبال درک عقلانی برویم. ما در بزنگاهی تاریخی بودیم که دنیای قدیم داشت تمام می شد و اهمیت امیرکبیر در این است که این موضوع را فهمید. رضاشاه به یک معنا امیر کبیر شکست خورده و وارونه است تمام نو سازی ها در دوران  پهلوی بود.

وی تصریح کرد: قاجاریه در برابر نوسازی ایستاد و عزل شد اما پهلوی ها مجری نوسازی بودند و حذف شدند. ما باید در این موضوع تعمل کنیم. امیر کبیر در سفری که به روسیه داشت متوجه شد که دنیا دارد به سمت دوران جدید حرکت می کند. امیر کبیر نهادسازی کامل بر اساس درکی که در این کشور به دست آورد انجام می داد.

منصوربخت خاطرنشان کرد: امیرکبیری که ما باید بشناسیم این است که امیر کبیر تمدن غرب را به مثابه یک کلیت درک کرد و به دنبال این بود که تمدن جدید را به مثابه یک کلیت درک کند.  سنت با مدرنیزم قابل جمع نیست مدرنیسم یک کلیت است که باید آن را دریافت کرد. دیگر اینکه وی به دنبال تمدن سازی بود و تفاوت وی با رضا شاه در همین است چراکه رضا شاه به دنبال تمدن خری بود دامی که جمهوری اسلامی هم به نوعی در آن افتاده است. از طرفی ما را به سمت تمدن سازی می برد و از طرف دیگر فشار ما را به سمت تمدن خری سوق می دهد.

این استاد تاریخ در پایان صحبت های خود بیان کرد: امیرکبیر در صدر دوران جدید ایستاده و آغازگر راهی نو است و مادامی که ما به دنبال تمدن خری هستیم، مشکلات کشور از جمله فساد رفع نمی شود.

امیرکبیر به روایت مردم

در ادامه داریوش رحمانیان دانشیار تاریخ دانشگاه تهران با اشاره به حافظه تاریخی و اهمیت آن اظهار داشت: در تاریخ مردم به شدت مغفول مانده اند اما در کشورهای دیگر چنین نیست و به ویژه حافظه سیاسی- تاریخی ما هم حائز اهمیت است. من سعی کرده ام برای این دغدغه پژوهش خود مفهوم سازی کنم یکی از این مفاهیمی که من ساخته ام تعبیر مفهوم نظریه گذشته گذشته است.

وی تصریح کرد: این  یک مفهوم نظریه است و اهالی علوم انسانی با آن آشنا هستند. درعلوم انسانی نیزمانند علوم طبیعی برای فهمیدن نیاز به تجهیزات داریم. اگر علوم طبیعی تلسکوپ نیاز دارند ما هم مفاهیم نظری می خواهیم ما اگر نگاه مجهزی نداشته باشیم نمی توانیم در زمینه تاریخ دستاوردی داشته باشیم.

رحمانیان با بیان اینکه شخصیت امیرکبیر و جایگاه آن باردیگر باید مورد بررسی قرار گیرد، عنوان کرد: در خصوص وظایف مورخ سوءتفاهمی وجود دارد؛ گویی تنها وظیفه مورخ این است که راست و دروغ روایات تاریخی را کشف کند. البته این هم وظیفه مورخ است اما این همه وظایف وی نیست. این فعالیت تلقی سنتی سنتی از مورخ  است و تا این جا متوقف می شد. اما وظیفه مورخ امروزی صرفا راست و دروغ  روایات نیست. برای مورخ حتی روایت های  جعلی و دروغی هم دارای اهمیت است. در این میان دروغ های راست نما نیز از جایگاه تحقیقی برخوردار است.

وی تصریح کرد: به عنوان مثال؛ یک مناقشه در تاریخ تشیع ایران وجود دارد که به شخصیت شهربانو باز می گردد. این سوال مطرح است که این شخصت واقعیت تاریخی دارد و یا اینکه ساخته ایرانیان است. مرحوم مطهری، مرحوم علی شریعتی و... در این خصوص بحث های بسیاری کرده اند. اگر امروز کسی نظر دیگری مطرح کرد و گفت بی بی شهربانو دروغ است و این موضوع را ثابت کرد. این بحث اینجا تمام نمی شود  چراکه بی بی شهربانو تا امروز راست پنداشته شده و کار کرده است.

این استاد تاریخ در ادامه افزود: روایت بی بی شهربانو کارکرد سیاسی و دلالت های سیاسی، فرهتنگی و اجتماعی داشته و دارد. درتاریخ به مثابه متن تا ابد برای تفسیر باز است و این در هیچ گاه بسته نمی شود.

رحمانیان خاطر نشان کرد: در مورد وظیفه سنتی مورخ که به آن معتقد هستم و بر این باورم که یکی از وظایف راستین مورخ این است که گذشته را وارد شعور جمعی کند. وظیفه مورخ این است که حتی  واقعه پلاسکو را بررسی و ثبت کند و وارد شعور تاریخی کند اگر پلاسکو را نشناسیم مجددا اتفاق می افتد.

 این استاد دانشگاه با اشاره به توجهی که دنیای غرب  امروزه نسبت به تاریخ مردم دارد، عنوان کرد: تاریخ مردم دو وجه دارد؛ یکی تاریخ مردم گمنام و کم نام است و اینکه این دسته چه نقشی در تاریخ داشته اند.  همه وقایع تاریخ را نباید به نام یک گروه خاص نوشت و ثبت کرد. همه چیز را به نام قهرمانان تمام نکنیم اگر چنین باشد تاریخ دستگاهی به نام دستگاه دیو و فرشته سازی می شود. یکی خادم دیگری خائن می شود. آدم ها سیاه و سفید می شوند. این در حالی است که ما با انسان های حقیقی سروکار داریم  یک فرد در حالی که خیانت می کند ممکن است تحول پیدا کند و خدمت کند.

وی در ادامه افزود: وجه دیگر تاریخ مردم تاریخ روایت و نگاه مردم از وقایع است. به عنوان مثال؛ امیرکبیر در روایت رسمی جایگاهی دارد.  خدمات دولتی به ویژه وجه نظامی این شخصیت بسیار مهم است وی امیرنظام تبریز بوده است یا  چهار سال در کنفرانس ارزن الروم خوش درخشید در پایان هم سقوط و تباهی او را می بینیم که به روایتی کشته می شود. اما مورخان وابسته به حکومت مرگ او را طبیعی می داند.

رحمانیان تصریح کرد: در این روایت ها به اهمیت حافظه تاریخی پی می بریم چراکه مرگ امیر را تحریف تاریخی کرده اند و آن هم به دلیل پیامدهایی است که مرگ این شخصیت می توانست داشته باشد. اینجا من بازهم مطرح کنم در ایران تاریخ مرگ و تاریخ مرگ سیاسی است که دارای اهمیت ویژه ای است. برخی از شخصیت های تاریخی هستند که مرگ آن ها از زندگیشان تأثیرگذارتر است. اگر مرگ امیرکبیر اینگونه نبود امیرکبیر آنچه الان هست نبود. برای من مهم است که ببینم توده مردم و عوام امیر کبیر را چگونه روایت کرده اند.

این تاریخ شناس با مطرح کردن این پرسش که آیا امیر کبیر به طور طبیعی قهرمان شد و یا  اینکه مورخان آن را قهرمان کردند، توضیح داد:  برخی مورخان تابع رای دوم هستند و او را فردی کهنه گرا می دانند و از نظر فلسفه سیاسی سنتی می دانند. در داستان  ها گفته شده شکم سربازی را درید. او فردی مستبد بوده و تنها هدفش نجات استبداد ناصری بوده و شاه پرست نیز محسوب می شد. البته این نظر برخی است که  از نظر من خطا است و باید تحلیل کرد. این افراد می گویند قلم آدمیت بود که او را تبدیل به قهرمان کرد.

وی در ادامه افزود: آقای کاتوزیان حر ف جالبی می زند و می گوید که امیر کبیر اگر کشته نمی شد اصلا تا این حد مطرح نبود. قهرمان شدن امیرکبیر به این دلیل است که کشته شد و ایرانیان سنتا مظلوم پرست هستند و اینگونه او محبوب شد. هرکس برسرقدرت بماند حتی اگر خدمت کرده باشد در نظر ایرانیان خوب نیست اگر امیرکبیر بر سر قدرت می ماند به عاقبت رضا شاه گرفتار می شد. رضا شاه هم امیرکبیری دیگر بود و تنها بدشانسی ای که آورد این بود که کشته نشد.

رحمانیان با بیان اینکه مخالف قهرمان سازی است، اظهار داشت:  چنین عقیده ای مانع از این نیست که از قهرمانان حقیقی تقدیر نکنیم.  بیماری ای در میان اهالی قدرت رایج است و آن هم فساد مالی است. این افراد با استفاده از قدرت سیاسی سوءاستفاده مالی می کنند این موضوع در تاریخ رایج است البته استثنائاتی هم در این میان وجود دارد که یکی از ای موارد استثنایی امیرکبیر است.

این تاریخ شناس با اشاره به اینکه میرزا تقی خان امیر کبیر سنت وزرای پیشین را به ارث برده است، عنوان کرد: از روزگاری به بعد وزیر کشی  تبدیل به یک سنت شد چراکه نهاد وزرات در تقابل نهاد سلطنت قرار گرفت. برای تحلیل این ماجراها یک مفهوم نظریه ساخته ام که تاریخ خاندانی و تاریخ قبایلی است. مشکل ایران که از زمان سلجوقیان ایجاد شد این است که از یک دوره ای به بعد پدیده ای هم به نام ابوالمشاغل به وجود آمد. این موضوع از پیامدهای چیرگی نظام قبایلی بود چون در قبیله وحدت کل اصل است و فرد به خاطر عضویت در قبیله اعتبار پیدا می کند.

وی در ادامه افزود: در این خصوص باید به سیاست نامه رجوع کرد که خواجه نظام الملک از این موضوع شکوه می کند. ابوالمشاغلی منشا فساد است. سیستم قبیله ای هم باندبازی است در تاریخ بیهقی هم نمونه خوبی برای باند بازی وجود دارد. در این کتاب به دودسته پدریان و پسریان اشاره می شود که این به وجود آمدن دسته های این چنینی منشأ مشکلات بسیاری شد. این دارودسته سازی بیماری بزرگ ایران از آن زمان تا به امروز است. با چنین سیستم هایی است که برخی از افراد یک شبه از حضیض به اوج می رسد.

رحمانیان در پایان عنوان کرد: این قبیل مشکلات مسائلی هستند که امیرکبیر نسبت به آن ها شناخت کامل داشت و توانست در حل آن ها دستاوردهایی داشته باشد.

خواندن 1727 دفعه

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

جدیدترین عناوین

نشر مطالب با ذکر نام پایگاه خبری عصر اقتصاد بلامانع است. عصر اقتصاد مسئولیت مطالب از سایر منابع را عهده دار نمی باشد. 1395