یکشنبه, 27 آبان 1397 ساعت 00:00

بانک های ایرانی از سرمایه اجتماعی کافی برخوردار نیستند

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

الهه فابریکی اورنگ

 عصراقتصاد:  سیستم بانکی کشور  مستقیما تحت تاثیر میزان سرمایه اجتماعی و اعتماد میان واسطه های مالی (بانک ها )تامین مالی شوندگان ( در اینجا وام گیرندگان از شبکه بانکی ) است که برخلاف انتظارات تئوریک قالب دارای کارکردی منفی برای توسعه مالی در ایران است .

  • فرایند توسعه اقتصادی مستلزم مشارکت وسیع هر یک از شهروندان است. این شهروندان باید از طریق فرآیندهایی توانمند شوند. نهادها هستند که میزان مشارکت و توانمندسازی افراد را تعیین می‌کنند.

اعتماد اجتماعی و اهمیت سرمایه های اجتماعی از ابعاد مهم و تاثیر گذار در توسعه همه جانبه و پایدار کشورها محسوب می گردد. در کشورهای توسعه یافته هر فردی به مثابه یک سرمایه انسانی توانمند و بالقوه در نظر گرفته می شود که در چارچوب برنامه های سازمان یافته و کارآمدی سیستمی، می تواند پتانسیل های خود را به حالت بالفعل درآورد. با این رویکرد، کشورها با اهمیت دادن به نقش فرهنگ در توسعه همه جانبه خود، سعی در افزایش خردورزی و بالابردن میزان امنیت اجتماعی و فرهنگی دارند. از این رو با تامین زیرساختهای لازم شرایط برخورداری از امکانات مختلف را برای تمامی گروههای جامعه فراهم می آورند. در راستای عملکرد مناسب سیستمی، مردم نیز به طور عقلایی سعی در ارائه واکنش های متناسب هستند. در نتیجه، هرچه سطح رفاه در کشوری بالاتر رود، ارزش اجتماعی سرمایه های انسانی نیز بالاتر رفته و میزان اعتماد مردم جامعه به نظام عملکردی کشورشان، بیشتر خواهد شد. این همان سرمایه اجتماعی است که با تاثیر متقابل بین دولتها و مردمشان، در تمامی ارکان حاکمیتی بروز می کند.

امروزه اعتقاد بر این است که بعد اجتماعی و مولفه های نهادی توسعه پایدار به ویژه سرمایه اجتماعی اهمیت خاصی در فرایند رشد اقتصادی دارند. اما باید توجه کرد که تأثیر آن بر رشد اقتصاد غیر مستقیم است و این اثر گذاری از طریق کانالهایی انجام میگیرد که یکی از این کانال‌ها تاثیر مستقیم سرمایه اجتماعی بر توسعه مالی است. بررسی و مطالعات کارشناسی نشان می دهند که یکی از موانع توسعه بازارهای مالی در اقتصاد ایران، شاخص اختلاس و ارتشا و جعل بر روی نسبت بدهی بخش خصوصی به سیستم بانکی به تولید ناخالص داخلی در کوتاه مدت و بلند مدت است. توسعه پایدار دارای ابعاد و مولفه های متفاوت محیطی، اقتصادی و اجتماعی است. در بعد اجتماعی سرمایه‌های انسانی و اجتماعی مد نظر قرار می گیرند. بنابراین توجه به بحث سرمایه اجتماعی در حقیقت توجه به یک بعد بسیار مهم از توسعه پایدار است. فرایند توسعه اقتصادی مستلزم مشارکت وسیع هر یک از شهروندان است. این شهروندان باید از طریق فرآیندهای توانمند شوند. نهادها هستند که میزان مشارکت و توانمندسازی افراد را تعیین می‌کنند.

اثر گذاری سرمایه اجتماعی بر روی توسعه کشورها، از طریق کانال‌هایی انجام میگیرد که یکی از آن کانال ها، تاثیر مستقیم سرمایه اجتماعی بر توسعه مالی است. از آنجا که قراردادهای مالی قراردادهای به شدت اعتماد بر هستند، سرمایه اجتماعی اثرات مهمی بر توسعه بازارهای مالی خواهند داشت. در حقیقت تامین مالی چیزی نیست جز مبادله مقداری پول در زمان حاضر به دلیل تعهد به بازپرداخت مبلغ بیشتری پول در آینده. اینکه چنین مبادله ای محقق شود نه تنها به ضمانت اجرای قراردادها بستگی دارد، بلکه اساساً تحت تاثیر میزان اعتماد تامین کننده مالی به تامین مالی شونده نیز می باشد.

از آنجایی که سرمایه اجتماعی یکی از عوامل تعیین کننده مهم سطح اعتماد است، می‌توانست توسعه مالی را نیز تحت تاثیر قرار دهد. مستند سازی چنین ارتباطی نه تنها مکانیسم سهیم بودن سرمایه اجتماعی در پیشرفت اقتصادی یک جامعه را روشن می‌سازد، بلکه تفسیر جدیدی برای تفاوت فاحش صنعت توسعه مالی در میان کشورهای مختلف را نیز ارائه می‌دهد.

 توسعه مالی می تواند در دو بخش بانکی و غیربانکی رخ دهد. تجربه کشور ها حاکی از آن است که در کشورهای پیشرفته صنعتی، ابداعات و نوآوری های مالی عمدتاً در خارج از بخش بانکی رخ می‌دهد و پایه توسعه مالی بر اساس پیشرفت های مالی در بخش غیر بانکی است. اما در کشورهای در حال توسعه توسعه مالی عمدتا بر اساس اصلاح عملکرد بانک ها بوده و در بخش بانکی رخ می‌دهد۱. مفهوم سرمایه اجتماعی یک مفهوم فرارشته ای است واین مفهوم به طور کلی بر روابط میان انسان ها تمرکز دارد. روابطی که در تمام زندگی انسانها جریان داشته و رفتار و نگرش آنها را تحت تاثیر قرار می دهد. در نتیجه می‌توان گفت که سرمایه اجتماعی در تمامی روابط انسانها حاضر است، چه در رفتار با افراد خانواده یا نزدیکان و دوستان، چه در رفتار با همکاران و آشنایان در محل کار یا تحصیل، چه در رفتار با مردم در جامعه و چه در رفتار مردم در مقابل دولت ها.

در بحث اقتصادی بالا بودن سرمایه اجتماعی در یک جامعه باعث کاهش هزینه‌های مبادلاتی درانجام شده امکان همکاری و فعالیت های دارای منافع متقابل را افزایش می‌دهد و از شدت مشکلاتی که شکست بازار را به همراه دارد می کاهد. از آنجا که سرمایه اجتماعی دارای جنبه کیفی است، اندازه گیری آن بسیار مشکل است. در این مقاله، نبود سرمایه اجتماعی به وسیله دو شاخص اختلاس، ارتشا و جعل و همچنین چک‌های بیمه  ای اندازه گیری می شود تأثیر سرمایه اجتماعی و توسعه مالی یکی از مکانیسم هایی که سرمایه اجتماعی بر کارایی اقتصادی تاثیر می گذارد، به وسیله بهبود بخشیدن به سطح رایج اعتماد است. در جامعه هایی با سرمایه اجتماعی بالا ممکن است مردم به علت شبکه اینترنتی که باعث می‌شود زمینه بهتری برای تنبیه خلافکاران در جوامع شان ایجاد شود، به یکدیگر اعتماد بیشتری داشته باشند. همزمان در این جوامع مردم ممکن است به علت عملکرد اخلاقی متاثر از تحصیلات اعتماد بیشتری نسبت به قول‌های دیگران داشته باشند.

بسیاری از کارشناسان و اقتصاددانان نهادگرا و جامعه‌شناسان، سرمایه اجتماعی را هم عرض با قابلیت اعتماد می دانند

 مردم هنگامی به همدیگر اعتماد خواهند کرد، که نهادهای تبیین کننده چارچوب تعهدات (مانند قراردادها، قوانین، نیروی انتظامی، دادگاه ها، ارگان ها و غیره ) وجود داشته باشند که وظیفه حفظ و نظارت بر آن چارچوب را بگیرد و خود نیز درست عمل کنند.( فرانکوییس، ۲۰۰۲).

کارشناسان معتقدند که پیشرفت اقتصادی در جامعه در گرو تقویت سرمایه اجتماعی است و در این فرآیند نقش اعتماد در تعاملات اجتماعی کاملاً برجسته است تامین مالی چیزی جز مبادله مقداری پول در امروز بر مبنای قوی برای بازگشت مقداری پول بیشتر در آینده نیست که این مطلب نشان دهنده تاثیر سرمایه اجتماعی در توسعه مالی است.

 از آنجا که سرمایه اجتماعی یک معیار از میزان اعتماد است، همچنین می تواند بر میزان توسعه مالی نیز تأثیرگذار باشد. نشان دادن این پیوندها فقط روشن کردن مکانیسم نقش سرمایه اجتماعی در شکوفایی اقتصاد و توسعه مالی نیست بلکه ایجاد توضیح جدیدی برای تفاوت گسترده سطوح مختلف توسعه مالی بین کشورهاست. ماهیت تمامی قراردادهای مالی در نهایت می‌تواند به اصل واگذاری مقداری پول به نماینده بیان شود. بازده انتظار این عملکرد (در بین سایر چیزها) به احتمالاتی که نماینده (یعنی واسطه ) از آنها گریزان است و بستگی دارد. به عنوان مثال در پذیرفتن چک، اصل اعتماد به نماینده وجه لازم در بانک است. بازده انتظاری در چک به میزان اعتماد به نماینده که همان سرمایه اجتماعی است بستگی دارد. بنابراین در صورت اثبات سایر شرایط،  خانوارهایی که در مناطق با سرمایه اجتماعی پایین زندگی می‌کنند با احتمال پایین تری از چک استفاده می‌کنند. در تصمیم‌گیری پرتفولیو، تفاوت دارایی ها فقط در مخاطره آمیز بودن ذاتی آنها نیست، بلکه در احتمال سلب مالکیت شدن از آن نیز هست، بنا بر این مستلزم میزانی از اعتماد می باشد.

 جایی که سرمایه اجتماعی و بنابراین صداقت بسیار پایین است، خانوارها بخش بزرگتری از دارایی هایشان را در سرمایه‌گذاری‌های کمتر اعتماد بر سرمایه گذاری می‌کنند. مثلاً به صورت نقد نگهداری می کنند. به طور مشابه خانوارها بخش کمتری از دارایی های شان را در سرمایه گذاری بیشتر اعتماد بر سرمایه گذاری می‌کنند، مانند سهام. وام دادن نیز یک عمل اعتماد بر است. وام دهنده باید  به وام گیرنده اعتماد داشته باشد که همراه با پول فرار نخواهد کرد. بنابراین با استفاده از منطق مشابه انتظار می‌رود که عرضه وام به خانوارها به صورت مثبت با میانگین سطح سرمایه اجتماعی در منطقه محل زندگی تاثیر گذار باشد.

نتیجه اینکه، بر اساس یافته های پژوهشگران، ویژگی برجسته سیستم مالی بانک محور رابطه مداری است. مطالعات داخلی بسیاری بر بانک محور بودن سیستم مالی در ایران تاکید داشتند. اما تاکنون هیچ مطالعه ای به بررسی آثار مثبت و منفی رابطه مداری در توسعه یافتگی مالی در ایران نپرداخته است. این گونه از پژوهش ها می توانند در حقیقت آغاز و مقدماتی برای تحقق این هدف بسیار مهم تلقی گردند. با این وصف، استفاده از ویژگی رابطه مداری در سیستم بانکی کشور که مستقیما تحت تاثیر میزان سرمایه اجتماعی و اعتماد میان واسطه‌های مالی ( در اینجا بانک‌ها)  و تامین مالی شوندگان (در اینجا وام‌گیرندگان از شبکه بانکی) است که برخلاف انتظارات تئوریک قالب دارای کارکردی منفی برای توسعه مالی در ایران است. تنها استثنا در این مورد اثرپذیری مثبت نسبت دارایی های داخلی بانک های تجاری نسبت به کل دارایی های سیستم بانکی از سرمایه اجتماعی در ایران در افق زمانی بلندمدت است، که به نظر می‌رسد این مورد نیز بیشتر تحت تاثیر تخصیص ناکارآتر منابع مالی توسط بانک های تخصصی در مقایسه با بانک های تجاری در ایران باشد.

منابع و ماخذ:

۱)  تاثیر سرمایه های اجتماعی بر توسعه مالی در ایران، بیژن صفوی، سبا مجتهدی

۲) کنفرانس توسعه نظام تامین مالی در ایران، اسفندماه ۱۳۹۰، دانشگاه صنعتی شریف

 

 

خواندن 163 دفعه

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

جدیدترین عناوین

نشر مطالب با ذکر نام پایگاه خبری عصر اقتصاد بلامانع است. عصر اقتصاد مسئولیت مطالب از سایر منابع را عهده دار نمی باشد. 1395