شفافیت دانشبنیانها همچنان لنگ میزند
در روزهای نخست بهمنماه ۱۴۰۴، ششمین گزارش سالانه زیستبوم دانشبنیان با حضور مسئولان صندوق نوآوری و شکوفایی، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و فعالان اکوسیستم فناوری رونمایی شد.
این گزارش که توسط یکی از شرکتهای دانشبنیان معتبر تهیه شده و شامل ۹ فصل تحلیلی است، تصویری جامع از وضعیت فعلی شرکتهای دانشبنیان ارائه میدهد؛ از آمار تعداد و توزیع جغرافیایی گرفته تا عملکرد مالی، اشتغالزایی، صادرات و دسترسی به خدمات مالی.
اما آنچه بیش از همه در این گزارش برجسته است، تلاش برای ایجاد شفافیت مالی است؛ هدفی که پس از شش سال انتشار گزارش همچنان به طور کامل محقق نشده و به یکی از چالشهای ساختاری اکوسیستم تبدیل شده است.
آمارهای کلیدی ششمین گزارش نشاندهنده رشد قابل توجه زیستبوم در سالهای اخیر است. بر اساس دادههای منتهی به پایان سال ۱۴۰۳، درآمد کل شرکتهای دانشبنیان به حدود ۱۸۰۰ هزار میلیارد تومان (همت) رسیده که معادل حدود ۲۵ میلیارد دلار ارزش تولید است.
این رقم با کسر ۴ تا ۶ میلیارد دلار ارزبری، نشاندهنده جلوگیری از خروج حدود ۱۸ تا ۲۰ میلیارد دلار ارز از کشور است. سهم این شرکتها از تولید ناخالص داخلی کشور نیز به حدود ۲.۸ درصد رسیده؛ عددی که اگرچه نسبت به سالهای قبل پیشرفت داشته، اما همچنان فاصله زیادی با پتانسیل واقعی اقتصاد دانشبنیان دارد.
اشتغالزایی یکی دیگر از نقاط قوت برجستهشده در گزارش است. بیش از ۴۰۰ هزار نفر به صورت تماموقت در شرکتهای دانشبنیان مشغول به کار هستند که سهم قابل توجهی از اشتغال دانشآموخته و متخصص کشور را تشکیل میدهد. سرانه کارکنان تماموقت در شرکتها طی پنج سال اخیر بین ۳۴ تا ۴۲ نفر نوسان داشته که نشاندهنده ساختار نسبتاً کوچک اما پربازده بسیاری از واحدها است.
همچنین، تمرکز بالای عملکرد در شرکتهای بزرگ قابل توجه است؛ پنج درصد از شرکتها حدود ۷۴ درصد درآمد کل، ۸۵ درصد درآمد محصولات دانشبنیان، ۸۴ درصد صادرات و ۶۶ درصد اشتغال این بخش را به خود اختصاص دادهاند. این تمرکز نشان میدهد که موتور محرک اصلی زیستبوم، شرکتهای بزرگتر و بالغتر هستند و شرکتهای نوپا هنوز در مرحله گذار به مقیاسپذیری قرار دارند.
با وجود این دستاوردها، گزارش ششمین بار نیز بر چالش شفافیت مالی تأکید ویژهای دارد. تهیهکنندگان گزارش با تحلیل ریزدادههای مالی و اعتباری شرکتها، تلاش کردهاند تصویری دقیق از وضعیت ترازنامهها، نسبتهای مالی و ریسک اعتباری ارائه دهند.
این شفافیت برای کاهش ریسک سرمایهگذاری، تسهیل دسترسی به تسهیلات بانکی و افزایش حجم خدمات ضمانتنامه و تأمین مالی صندوقهای پژوهش و فناوری ضروری است. اما واقعیت این است که همچنان بخش قابل توجهی از شرکتها اطلاعات مالی کامل و دقیقی ارائه نمیدهند.
بخشی از این مشکل به ساختار مالکیتی و حسابداری بسیاری از شرکتهای کوچک و متوسط برمیگردد که هنوز به استانداردهای گزارشگری مالی حرفهای نرسیدهاند. بخشی دیگر نیز ناشی از نگرانیهای رقابتی و عدم اعتماد به نهادهای مالی است که اطلاعات را محرمانه نگه نمیدارند.
این کمبود شفافیت مستقیماً بر جریان مالی اکوسیستم اثر میگذارد. صندوق نوآوری و شکوفایی و بانکها برای اعطای تسهیلات و ضمانتنامهها به دادههای قابل اعتماد نیاز دارند، اما فقدان گزارشگری یکپارچه باعث افزایش ریسک و کاهش حجم خدمات میشود.
در گزارش به صراحت اشاره شده که شرکتهای بزرگتر که شفافیت بالاتری دارند، سهم بیشتری از تسهیلات و ضمانتنامهها را دریافت میکنند و این نابرابری، شکاف میان شرکتهای بالغ و نوپا را عمیقتر میکند.
در عین حال، گزارش هشدارهایی نیز درباره بخشهای خاص زیستبوم مطرح میکند. برای مثال، سهم شرکتهای اقتصاد دیجیتال در کل اکوسیستم دانشبنیان از حدود ۲۷ درصد در سالهای ابتدایی به نزدیک ۲۱ درصد کاهش یافته است.
همچنین سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی از ۴.۷۲ درصد به حدود ۴ درصد افت کرده که سیگنال نگرانکنندهای برای سیاستگذاران محسوب میشود. این روند میتواند ناشی از محدودیتهای زیرساختی، تحریمها، قطعیهای اینترنت و کاهش تقاضای داخلی باشد که در سالهای اخیر شدت گرفته است.
ششمین گزارش سالانه زیستبوم دانشبنیان بیش از آنکه صرفاً یک سند آماری باشد، آینهای از واقعیتهای تلخ و شیرین اکوسیستم است.
رشد درآمد و اشتغال نشاندهنده پویایی و ظرفیت بالای بخش خصوصی دانشمحور است، اما ناتوانی در دستیابی به شفافیت مالی کامل، همچنان مانع اصلی برای جهش کیفی و جذب سرمایهگذاری پایدار باقی مانده.
اگر سیاستگذاران و نهادهای حمایتی بخواهند زیستبوم را به موتور محرک اصلی اقتصاد تبدیل کنند، باید برنامههای جدیتری برای استانداردسازی گزارشگری مالی، آموزش حسابداری تخصصی و ایجاد اعتماد دوسویه میان شرکتها و نهادهای مالی اجرا کنند.
در غیر این صورت، گزارشهای سالانه بعدی هم ممکن است همان داستان تکراری را روایت کنند: رشد کمی خوب، اما چالش ساختاری پایدار در شفافیت و جریان مالی.
