حمایت قطرهچکانی از AI
جهان با شتابی بیسابقه به سمت اقتصادهای مبتنی بر هوش مصنوعی حرکت میکند، اما لایحه بودجه ۱۴۰۵ ایران نشان میدهد که حمایت از این حوزه و اقتصاد دانشبنیان به حاشیه رانده شده است.
دولت در حالی این لایحه را به مجلس ارائه کرده که پیشتر وعدههای متعددی برای اولویتدهی به فناوری داده بود، اما در عمل، رشد اعتبارات دانشبنیان تنها حدود ۱۰ درصد بوده و سهم هوش مصنوعی به رقم ناچیز ۱۲۵۰ میلیارد تومان محدود شده است.
این در حالی است که رقبای منطقهای ایران مانند عربستان و امارات، میلیاردها دلار را صرف زیرساختهای هوش مصنوعی و دیتاسنتر کردهاند تا در اقتصاد دیجیتال جهانی پیشتاز شوند.
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، سهم معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری و صندوق نوآوری و شکوفایی از منابع قانون جهش تولید دانشبنیان، با افزایش ۱۰ درصدی به حدود ۲۸ هزار و ۵۷۰ میلیارد تومان رسیده است.
این رشد در شرایطی رخ میدهد که تورم رسمی کشور بالای ۴۰ درصد است و هزینههای تحقیق و توسعه در حوزههای پیشرفته، به دلیل وابستگی شدید به واردات تجهیزات، چندین برابر شده است.
اعتبارات برنامه ملی هوش مصنوعی هم تنها ۱۲۵۰ میلیارد تومان پیشبینی شده که حتی کفاف پوشش هزینههای اولیه پروژههای بزرگ مانند توسعه دستیاران هوشمند دولتی را نمیدهد.دلیل اصلی این عقبنشینی، اولویتبندیهای اقتصادی دولت چهاردهم است.
تمرکز اصلی بر کنترل تورم، جبران کسری بودجه از طریق مالیات و فروش اوراق، و تأمین منابع برای یارانهها، حقوق و پروژههای عمرانی بوده است. در نتیجه، بخش قابل توجهی از بودجه به حوزههای سنتی اختصاص یافته و فناوریهای پیشران مانند هوش مصنوعی در اولویتهای پایینتر قرار گرفتهاند.
حتی جهش ۶۳۰ درصدی بودجه معاونت علمی هم بیشتر به برنامههای عمومی و نه پروژههای نوآورانه و پیشران تعلق گرفته و بنیاد ملی نخبگان رشد چشمگیری نداشته است. کارشناسان معتقدند این رویکرد ناشی از عدم درک کافی از نقش اقتصاد دانشبنیان در رشد پایدار و کاهش وابستگی به نفت است.
حسین افشین، معاون علمی رئیسجمهور، بارها تأکید کرده که هوش مصنوعی میتواند هزینههای اجرایی دستگاهها را به شدت کاهش دهد، اما بودجه فعلی این ظرفیت را نادیده گرفته است. چالشهای ساختاری مانند تحریمها و محدودیت ارزی هم دولت را به سمت سرمایهگذاریهای کمریسکتر سوق داده، اما این توجیه نمیتواند حذف منابع حیاتی برای فناوریهای آینده را توضیح دهد.
در بخش هوش مصنوعی، دولت تنها به تعیین حقالسهم ۳ درصدی از درآمد پلتفرمهای هوش مصنوعی و حدود ۵۰۰ میلیارد ریال از صدور پروانه بسنده کرده است؛ ارقامی که حتی برای تربیت نیروی متخصص کافی نیست.
پروژههایی مانند «دستیار هوش مصنوعی دستگاهها» که فاز سوم آن در جریان است، با بودجهای حدود ۱۳ تا ۱۵ میلیارد تومان برای هر وزارتخانه پیش میرود، اما بدون حمایت مالی کلان، به اهداف ملی نخواهد رسید.پیامدهای این حاشیهرانی جدی است.
اقتصاد دانشبنیان میتواند صادرات غیرنفتی را افزایش دهد، اشتغال متخصصان را تضمین کند و وابستگی به فناوری خارجی را کاهش دهد، اما اکنون در معرض عقبماندگی قرار گرفته است. هدفگذاری برای هدایت ۵۰۰ شرکت دانشبنیان به بازار و افزایش بودجه پژوهش به یک هزار میلیارد تومان، گامهای مثبتی هستند، اما بدون تخصیص منابع کافی به هوش مصنوعی، این برنامهها ناکارآمد خواهند ماند.
کارشناسان هشدار میدهند که ادامه این روند، ایران را از رقابت در حوزههای نوین مانند هوش مصنوعی، کوانتوم و بیوتکنولوژی عقب خواهد انداخت و وابستگی به واردات فناوری را تشدید میکند.
برای جبران، مجلس میتواند در بررسی لایحه، اعتبارات هوش مصنوعی را حداقل دو برابر کند، معافیتهای مالیاتی و مشوقهای سرمایهگذاری برای شرکتهای دانشبنیان را تقویت نماید و بودجههای پراکنده وزارتخانهها را برای تمرکز بر پروژههای ملی ادغام کند.
بودجه ۱۴۰۵ میتوانست نقطه عطفی برای چرخش به اقتصاد نوآورانه باشد، اما با رویکرد فعلی، این فرصت در حال از دست رفتن است. آیا دولت و مجلس حاضر به بازنگری هستند تا ایران را به قطب نوآوری منطقه تبدیل کنند؟ زمان پاسخ، بسیار کوتاه است.
