شکاف طبقاتی اقتصادی: زلزلهای خاموش در بنیانهای جامعه
علیرضا محمودی فرد؛ پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
شکاف طبقاتی، دیگر یک مفهوم انتزاعی در کتابهای علوم اجتماعی نیست؛ اینک آتشی است که ریشههای همبستگی ملی را میسوزاند و خاکستر آن، آیندهی توسعهی پایدار را تیره میسازد.
تصور کنید دو شهروند در یک کشور زندگی میکنند؛ یکی برای درمان سادهی فرزندش مجبور به فروش تکتکهی لوازم منزل است و دیگری، سفر تفریحی هفتگی به نقاط دوردست جهان را در برنامهی عادی زندگی میگنجاند؛ این تصویر، یک اغراق ادبی نیست؛ واقعیت تلخ شکاف عمیق طبقاتی در بسیاری از جوامع، از جمله جامعهی ماست؛ این پدیده، تنها یک نابرابری درآمدی ساده نیست؛ یک «معضل ویرانگر» چندبُعدی است که امنیت، سلامت و سرنوشت جمعی ما را نشانه رفته است.
ریشهها: کجا از مسیر عدالت خارج شدیم؟
شکاف طبقاتی، زادهی یک شب نیست؛ این گسل عمیق، حاصل سالها فعالیت مجموعهای از عوامل بههمپیوسته است:
اقتصاد رانتی و بیثبات: در اقتصادی که ثروت نه از تولید و نوآوری، که از رانت، رابطه و دسترسی به منابع دولتی حاصل میشود، ثروتمند و فقیر نه بر اساس شایستگی، که بر اساس موقعیت تعریف میشوند.
نوسانهای حاد اقتصادی نیز، همچون طوفان، قایقهای کوچکِ خانوارهای کمدرآمد را غرق میکند، درحالیکه کشتیهای بزرگ ثروت را تنها تکان میدهد.
نظام آموزشی ناعادلانه: آموزش، که باید نردبان تحرک اجتماعی باشد، خود به کالایی لوکس تبدیل شده است؛ کیفیت آموزشی که یک کودک در مناطق محروم دریافت میکند، با امکانات مدارس غیرانتفاعی نخبهپرور در مناطق برخوردار، قابل قیاس نیست؛ این امر، چرخهی فقر را بین نسلها تداوم میبخشد.
سیاستهای ناکارآمد توزیعی: سیستمهای مالیاتی ناکارآمد که فشار اصلی آن بر دوش حقوقبگیران ثابت است، یارانههای غیرهدفمند و ضعف در تأمین اجتماعی پایدار، نهتنها شکاف را کم نکرده، که گاه به تعمیق آن دامن زده است.
پیامدها: زخمی بر پیکرهی ملت
تأثیرات شکاف طبقاتی، فراتر از نارضایتی فردی است و بهصورت سیستماتیک، کل جامعه را نشانه میرود:
فرسایش سرمایهی اجتماعی: هنگامی که اعتماد بین اقشار مختلف جامعه از بین برود و احساس بیعدالتی همهگیر شود، همکاری جمعی برای حل مشکلات ملی (از مقابله با تحریم تا مدیریت بحرانهایی مانند کرونا) ناممکن میشود؛ هرکس تنها به فکر نجات قایق خود خواهد بود.
خطر امنیت ملی: نابرابری شدید، آتشبیار معرکه برای بروز ناآرامیهای اجتماعی، جرم و جنایت سازمانیافته و خشونت است. جامعهای که در آن امید از بین رفته باشد، مستعد هرگونه بیثباتی است.
توقف چرخهی توسعه: اقتصاد در شرایط نابرابری شدید، بیمار است؛ اکثریت جامعه که فقیر یا در آستانهی فقرند، قدرت خرید ندارند؛ این بهمعنای کاهش تقاضا برای کالاها و خدمات، رکود تولید، کاهش سرمایهگذاری و درنهایت، توقف رشد اقتصادی پایدار است.
آسیب سلامت روان جامعه: احساس محرومیت نسبی، حس بیکفایتی و خشم، منجر به شیوع افسردگی، اضطراب و کاهش شادی جمعی میشود؛ شکاف طبقاتی، روح جامعه را نیز بیمار میکند.
راهکار: نقشهی راه برای ترمیم شکاف
نکتهی امیدبخش این است که این مسیر، برگشتپذیر است؛ اما علاج آن، شعارزدگی و اقدامات مقطعی نیست؛ نیازمند عزمی ملی و برنامهای جامع هستیم:
اصلاح نظام مالیاتی بهنفع طبقات متوسط و ضعیف: اجرای واقعی و بدون اغماض مالیاتهای تصاعدی بر ثروت، درآمدهای کلان و عایدی سرمایه، نه بر درآمدهای کارگری؛ این منابع باید بهصورت شفاف، صرف ارتقای خدمات عمومی شود.
عدالت آموزشی بیچونوچرا: باید مدارس دولتی را به مراکزی با استانداردهای قابل قبول ملی مجهز کرد؛ آموزش با کیفیت، حق مسلم هر کودک ایرانی، در هر نقطهای از این خاک است.
بازتوزیع فرصتها: ایجاد بستر برای رشد کسبوکارهای کوچک و متوسط، حمایت از تعاونیها در مناطق محروم و مبارزهی جدی با رانت و فساد، تا ثروت در چرخهای سالم و مبتنیبر کارآفرینی واقعی جریان یابد.
تقویت شبکهی ایمنی اجتماعی: طراحی یک نظام حمایتی هوشمند، هدفمند و مبتنیبر شناسایی دقیق نیازمندان واقعی، تا کرامت انسانی محرومان حفظ شده و در عینحال، بهرهوری کل جامعه افزایش یابد.
جمعبندی: انتخاب سرنوشتساز
شکاف طبقاتی، مانند بیماریای مزمن است که اگر امروز برای درمان آن هزینه نکنیم، فردا مجبور به پرداخت بهایی چندبرابر، بهصورت ناامنی، رکود و ازهمگسیختگی اجتماعی خواهیم شد؛ این یک مسئلهی صرفاً اقتصادی یا سیاسی نیست؛ یک «اضطرار اخلاقی» و ملی است.
ماموریت رسانه، پژوهشگر و کنشگر اجتماعی، افشای ابعاد این معضل و مطالبهگری برای اجرای راهحلهای بنیادی است. آیندهی ایران، نه در قصرهای رویایی طبقهی خاص، که در محلههای محروم و خانههای طبقهی متوسط تحتفشار رقم میخورد. پیش از آنکه این شکاف، پلهای ارتباطی ما را برای همیشه ویران کند، باید برای پُلزدن بر روی آن، دست به کار شد؛ نجات یک ملت، از کاهش فاصلهی میان شهروندان آن آغاز میشود.
