مهاجرت هوش مصنوعی ایرانی به امارات و ترکیه
در سال ۱۴۰۵، اکوسیستم هوش مصنوعی ایران با چالش مهاجرت گسترده تیمهای متخصص روبرو شد.
بر اساس گزارشهای مراکز تحقیقاتی مانند مرکز آمار ایران و انجمن صنفی کسبوکارهای اینترنتی، بیش از ۲۵۰ تیم استارتاپی فعال در حوزه هوش مصنوعی، شامل حدود ۱۵۰۰ متخصص، از کشور خارج شدند.
مقصد اصلی این مهاجرتها امارات متحده عربی و ترکیه بود، جایی که سیاستهای حمایتی دولتها و دسترسی به سرمایهگذاریهای جهانی، فرصتهای بهتری فراهم کرده است. این روند نه تنها نیروی انسانی متخصص را از دست داد، بلکه تأثیر مستقیمی بر جذب سرمایه خارجی گذاشت و منجر به کاهش بیش از ۳۰ درصدی سرمایهگذاریهای بینالمللی در بخش فناوری ایران شد.
مهاجرت تیمهای هوش مصنوعی از ایران ریشه در عوامل متعددی دارد. تحریمهای بینالمللی، محدودیتهای دسترسی به سختافزارهای پیشرفته مانند GPUهای انویدیا، و نوسانات اقتصادی، بسیاری از استارتاپها را به مرز ورشکستگی رساند. طبق آمار اتاق بازرگانی تهران، هزینههای عملیاتی برای یک تیم پنجنفره هوش مصنوعی در ایران حدود ۵۰۰ میلیون تومان در ماه است، در حالی که در دبی یا استانبول، با حمایتهای دولتی، این هزینه تا ۴۰ درصد کمتر میشود.
علاوه بر این، فیلترینگ گسترده اینترنت و قطعیهای مکرر، توسعه مدلهای یادگیری ماشین را دشوار کرد. یکی از مدیران استارتاپی که به امارات مهاجرت کرده، در مصاحبهای با پیوست گفت: “در ایران، دسترسی به دادههای جهانی محدود بود، اما در دبی، با همکاری شرکتهایی مانند G42، میتوانیم مدلهای بزرگ زبانی را آموزش دهیم بدون نگرانی از تحریم.”
امارات متحده عربی، با تمرکز بر شهرهای هوشمند و سرمایهگذاریهای عظیم، مقصد اصلی این مهاجرتها شد. گزارش مؤسسه تحقیقاتی PwC نشان میدهد که امارات در سال ۱۴۰۵ بیش از ۱۰۰ میلیارد درهم (حدود ۲۷ میلیارد دلار) در هوش مصنوعی سرمایهگذاری کرد، که بخشی از آن جذب استعدادهای خارجی بود.
دانشگاه هوش مصنوعی محمد بن زاید (MBZUAI) و مؤسسه فناوری نوآوری (TII) نقش کلیدی در جذب متخصصان ایرانی ایفا کردند. آمار وزارت اقتصاد امارات حاکی است که حدود ۱۲۰ تیم ایرانی در دبی و ابوظبی ثبت شرکت کردند، که ۷۰ درصد آنها در حوزه هوش مصنوعی فعالیت دارند.
این تیمها اغلب در زمینههای پردازش زبان طبیعی، بینایی ماشین و تحلیل دادههای بزرگ کار میکنند. برای مثال، یک استارتاپ ایرانی که مدلهای پیشبینی بازار را توسعه میداد، پس از مهاجرت به دبی، با سرمایهگذاری ۵ میلیون دلاری از صندوق سرمایهگذاری Mubadala، توانست محصول خود را به بازارهای خاورمیانه عرضه کند.
ترکیه نیز با سیاستهای مهاجرتی آسان و نزدیکی جغرافیایی، بیش از ۱۰۰ تیم ایرانی را جذب کرد. استانبول و آنکارا به مراکز نوظهوری برای استارتاپهای هوش مصنوعی تبدیل شدند.
بر اساس گزارش بانک مرکزی ترکیه، سرمایهگذاری خارجی در بخش فناوری این کشور در ۱۴۰۵ به ۱۵ میلیارد دلار رسید، که بخشی از آن به دلیل ورود متخصصان ایرانی بود. ترکیه با برنامههایی مانند “ترکیه دیجیتال” و دسترسی به بازارهای اروپا، فرصتهای صادراتی فراهم کرد.
یک تیم ایرانی متخصص در هوش مصنوعی پزشکی، پس از مهاجرت به استانبول، با همکاری دانشگاههای محلی، اپلیکیشنی برای تشخیص بیماریها توسعه داد که اکنون در بیمارستانهای ترکیه استفاده میشود. آمار انجمن فناوری اطلاعات ترکیه نشان میدهد که ایرانیها حدود ۱۵ درصد از نیروی کار خارجی در بخش هوش مصنوعی این کشور را تشکیل میدهند.
این مهاجرتها تأثیر عمیقی بر جذب سرمایه خارجی در ایران داشت. گزارش صندوق بینالمللی پول (IMF) برای سال ۱۴۰۵، کاهش ۳۵ درصدی سرمایهگذاری مستقیم خارجی (FDI) در بخش فناوری ایران را پیشبینی کرد، که عمدتاً به دلیل خروج استعدادها بود. سرمایهگذاران خارجی، مانند صندوقهای سعودی و اماراتی، ترجیح دادند مستقیماً در کشورهای مقصد سرمایهگذاری کنند تا از ریسکهای تحریم و بیثباتی اجتناب ورزند.
برای نمونه، شرکت HUMAIN عربستان، با ارزش ۱۰۰ میلیارد دلار، ترجیح داد استعدادهای ایرانی را در ریاض جذب کند تا سرمایهگذاری در ایران. این روند منجر به از دست رفتن فرصتهایی مانند توسعه زیرساختهای محاسباتی شد. ایران که در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۰ میلیارد دلار سرمایه خارجی در فناوری جذب کرد، در ۱۴۰۵ این رقم را به کمتر از ۷ میلیارد دلار دید.
علاوه بر آمار، داستانهای شخصی نیز این روند را برجسته میکنند. یک بنیانگذار استارتاپ هوش مصنوعی در تهران، که تیمش را به استانبول منتقل کرد، گفت: “در ایران، نمیتوانستیم به ابرهای محاسباتی مانند AWS دسترسی داشته باشیم، اما در ترکیه، با حمایت دولت، توانستیم مدلهایمان را مقیاس دهیم.” این مهاجرت نه تنها مغزها را از دست داد، بلکه اکوسیستم داخلی را ضعیف کرد. استارتاپهای باقیمانده با کمبود نیروی متخصص روبرو شدند و بسیاری مجبور به کاهش فعالیت شدند.
با این حال، برخی تلاشها برای مقابله با این روند وجود دارد. دولت ایران در بودجه ۱۴۰۵، برای اولین بار ردیف بودجهای برای هوش مصنوعی اختصاص داد، اما با سهم ناچیز ۳ درصدی از درآمد ارتباطات، که حدود ۴۳ هزار میلیارد تومان است. همچنین، پیشنهاد افزایش تعرفه موبایلهای لوکس برای تأمین هزینه خودروهای خودران، نشاندهنده تلاش برای جبران است، اما کارشناسان معتقدند بدون اصلاحات ساختاری، این اقدامات کافی نیست.
در نهایت، مهاجرت استارتاپهای هوش مصنوعی ایرانی به امارات و ترکیه در ۱۴۰۵، زنگ خطری برای اقتصاد دیجیتال کشور است. خروج ۲۵۰ تیم و کاهش جذب سرمایه خارجی، نشاندهنده نیاز به سیاستهای حمایتی فوری است. اگر این روند ادامه یابد، ایران ممکن است فرصت رهبری در هوش مصنوعی منطقه را برای همیشه از دست بدهد، در حالی که همسایگان با جذب استعدادها، پیشتازی میکنند. این مهاجرت نه تنها اقتصادی، بلکه فرهنگی و اجتماعی است و نیازمند نگاهی جامع برای بازگشت استعدادها.
