نا امنی اقتصاد دیجیتال ایران زیر سایه قطعی اینترنت بینالملل
در هفتههای اخیر، ایران یکی از شدیدترین دورههای قطعی اینترنت بینالملل را تجربه کرده است. این اختلالات که از اواسط دیماه آغاز شده و تا کنون ادامه دارد، نه تنها ارتباطات روزمره شهروندان را مختل کرده، بلکه ضربهای کاری به اقتصاد دیجیتال کشور وارد آورده است.
اقتصاد دیجیتال که شامل اپراتورهای مخابراتی، پلتفرمهای آنلاین، کسبوکارهای مجازی و حتی صنایع سنتی وابسته به فناوری است، اکنون با خسارات هنگفتی روبرو شده که برآوردهای اولیه آن را روزانه هزاران میلیارد تومان تخمین میزند. این وضعیت نه تنها شرکتهای بزرگ را فلج کرده، بلکه میلیونها فرد شاغل در این حوزه را با چالشهای جدی مالی و شغلی مواجه ساخته است.
طبق گزارشهای رسمی و برآوردهای کارشناسی، قطعی اینترنت بینالملل که بیش از ۱۷ روز به طول انجامیده، خسارتی بالغ بر ۸۵ هزار میلیارد تومان (۸۵ همت) به اقتصاد کشور وارد کرده است. این رقم بر اساس محاسبات روزانه حدود ۵ هزار میلیارد تومان (۵ همت) به دست آمده که توسط ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در جلسه کمیسیون صنایع و معادن مجلس اعلام شد.
همچنین، اتحادیه کشوری کسبوکارهای مجازی خسارت روزانه را حدود ۳.۸ هزار میلیارد تومان برآورد کرده که مجموع آن تا پایان دیماه به بیش از ۶۴ هزار میلیارد تومان میرسد. احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، نیز خسارت روزانه را بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان تخمین زده، اما این ارقام تنها بخش کوچکی از زیانهای کلی را پوشش میدهد، زیرا شامل عدمالنفع، کاهش تولید ناخالص داخلی و اثرات زنجیرهای بر سایر بخشهای اقتصاد میشود.
اقتصاد دیجیتال ایران که در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته، اکنون با کاهش سهم خود از تولید ناخالص داخلی مواجه است. این سهم که در سال ۱۴۰۰ حدود ۴.۶۲ درصد بود، به ۴.۰۲ درصد در سال ۱۴۰۲ رسید و پیشبینی میشد تا ۱۴۰۴ به ۴.۶۳ درصد افزایش یابد. اما قطعیهای مکرر اینترنت این روند را معکوس کرده و منجر به افت شدید فعالیتها شده است. ارتباطات پایدار زیرساخت اصلی اقتصاد دیجیتال است و بدون آن، مفاهیمی مانند هوش مصنوعی، هوشمندسازی صنایع و پلتفرمهای آنلاین بیمعنا میشوند. بر اساس آمار، حدود ۱۰ میلیون نفر به طور مستقیم و غیرمستقیم در حوزه اقتصاد دیجیتال امرار معاش میکنند و قطعیهای اخیر، مشابه دورههای قبلی مانند جنگ ۱۲ روزه، منجر به از دست رفتن ۳۰ درصد اشتغال در این بخش شده است. این یعنی میلیونها فرد شاغل، از فریلنسرها تا کارمندان شرکتهای بزرگ، با کاهش درآمد یا بیکاری روبرو هستند.
یکی از بخشهای بیشترین آسیبدیده، اپراتورهای مخابراتی هستند. شرکتهایی مانند همراه اول، ایرانسل و رایتل سهم خود از تولید ناخالص ملی را از ۰.۸۶ درصد در سال ۱۴۰۲ به ۰.۷۷ درصد کاهش دادهاند. همراه اول در روزهای نخست قطعی، کل درآمد روزانه خود را از دست داد و در روزهای بعدی حدود نیمی از آن را، که معادل ۱۰۰ میلیارد تومان در روز است. ایرانسل به دلیل وابستگی بیشتر به درآمدهای دیتا، وضعیت بحرانیتری داشت و حدود ۸۵ درصد درآمد خود را از دست داد.
در مجموع، در یک بازه ۱۰ روزه، همراه اول بیش از هزار میلیارد تومان و ایرانسل حدود ۲ هزار میلیارد تومان عدمالنفع تجربه کردند. این خسارات نه تنها به اپراتورها محدود نمیشود، بلکه کاربران را نیز متأثر میکند، زیرا بستههای اینترنتی خریداریشده بدون استفاده میمانند و اکنون اپراتورها در حال بررسی بازپرداخت هزینههای این بستهها هستند.
پلتفرمهای آنلاین نیز ضربه سنگینی خوردهاند. دیجیکالا، به عنوان یکی از بزرگترین فروشگاههای اینترنتی، در روز نخست اختلالات کل ترافیک ورودی و درآمد خود را از دست داد و در روزهای بعد با کاهش ۵۰ درصدی فعالیتها مواجه شد. گردش مالی روزانه این پلتفرم حدود ۳.۳ هزار میلیارد تومان برآورد میشود و کاهش سفارشها تا ۸۰ درصد رسیده است.
اسنپ و دیگر سرویسهای حملونقل آنلاین نیز با مشکلات مشابهی روبرو هستند؛ اشتراکهای پرو مانند اسنپ پرو یا دیجیپلاس که کاربران برای تخفیف و ارسال رایگان خریداری کردهاند، به دلیل اختلالات فنی غیرقابل استفاده ماندهاند.
شرکت ملی پست با کاهش ۴۰ درصدی ترافیک مرسولات، ۵۰۰ میلیارد تومان افت درآمد را تجربه کرد. این وضعیت منجر به تعدیل نیرو در شرکتها شده و چرخه درآمدی را برای ماهها مختل میکند، زیرا بازگشت به سطح قبلی درآمد حدود ۵ تا ۶ ماه زمان میبرد.
کسبوکارهای کوچک و فریلنسرها شاید بیشترین آسیب را دیده باشند. بسیاری از این افراد وابسته به اینترنت بینالملل برای فعالیتهایی مانند فروش آنلاین، فریلنسینگ در پلتفرمهای جهانی یا حتی ارتباطات اجتماعی هستند. اشتراکهای VPN، اسپاتیفای، نتفلیکس و سرویسهای خارجی که گردش مالی میلیاردی داشتند، اکنون به صفر رسیدهاند. سرویسهای داخلی تماشای فیلم نیز به دلیل اختلال در احراز هویت پیامکی و زیرساختهای ابری غیرقابل استفاده ماندهاند.
این قطعیها نه تنها درآمد روزانه را کاهش میدهد، بلکه اعتماد تجاری خارجی را از بین میبرد و منجر به نوسانات در بازارهایی مانند طلا و ارز میشود. برای مثال، در حوزه تبلیغات دیجیتال، سرمایهگذاریها بر پایه فروش کالا انجام میشود، اما قطع زنجیره منجر به زیان پایدار و تعدیل نیروی انسانی میگردد.
تأثیر بر افراد فراتر از مسائل مالی است. میلیونها شهروند ایرانی با بحران اشتراکهای منقضیشده روبرو هستند و هزینههایی که برای خدمات پرداخت کردهاند، بدون استفاده مانده. در شرایط تورم بالا، این ضرر مستقیماً از جیب مصرفکننده میرود.
علاوه بر این، قطعی اینترنت منجر به افزایش نارضایتی اجتماعی شده و کارشناسان مانند ابوالحسن فیروزآبادی هشدار دادهاند که این وضعیت میتواند به ضد خودش تبدیل شود و امنیت روانی جامعه را تهدید کند. رسانههای مستقل نیز فلج شدهاند و شهروندان به روایتهای یکطرفه سوق داده میشوند، که این امر بر سلامت روانی تأثیر میگذارد.
در حوزههای دیگر مانند گردشگری دیجیتال، سلامت دیجیتال و آموزش آنلاین، ابعاد فاجعه پیچیدهتر است. مدارس و دانشگاهها با اختلال در پلتفرمهایی مانند شاد مواجه شدهاند و کسبوکارهای وابسته به GPS یا نقشههای آنلاین مانند تاکسیهای اینترنتی، سفارشهای خود را از دست دادهاند. این وضعیت نه تنها رشد اقتصادی را متوقف میکند، بلکه انگیزه سرمایهگذاری در اکوسیستم دیجیتال را کاهش میدهد.
در نهایت، پایداری شبکه اینترنت کلیدی برای حفظ رشد اقتصاد دیجیتال است. رویکردهایی مانند اینترنت سفید یا طبقاتی، که تبعیضآمیز هستند، تهدیدی برای امنیت ملی محسوب میشوند و وزارت ارتباطات آنها را رد کرده است. برای جبران خسارات، بستههای حمایتی برای شرکتهای دانشبنیان در نظر گرفته شده، اما نیاز به اقدامات فوری برای بازگرداندن اعتماد و جبران زیان میلیونها فرد متضرر وجود دارد.
بدون ارتباطات پایدار، اقتصاد دیجیتال ایران نمیتواند به اهداف خود برسد و این قطعیها تنها به عنوان ابزاری برای سرکوب دیجیتال عمل میکنند که در بلندمدت به ضرر همه طرفها تمام میشود.
