نقدینگی علیه مردم

مریم غدیرپور

با توجه به آمارهای منتشرشده از سوی بانک مرکزی درباره وضعیت نقدینگی در آبان ۱۴۰۴، شواهد روشنی وجود دارد که افت و ناپایداری اقتصاد ایران به سال آینده نیز منتقل خواهد شد.

رشد ۴۰.۴ درصدی نقدینگی نسبت به آبان ۱۴۰۳ و افزایش ۲۹.۷ درصدی آن نسبت به اسفند سال گذشته نشان می‌دهد که روند انبساط پولی همچنان ادامه دارد و کنترل مؤثری بر پایه‌های اصلی تورم اعمال نشده است. این موضوع در شرایطی رخ می‌دهد که رشد اقتصادی، سرمایه‌گذاری و تولید داخلی همگام با نقدینگی افزایش نیافته‌اند.

از سوی دیگر، رشد بالای حجم پول در مقایسه با شبه‌پول بیانگر تشدید انتظارات تورمی و کاهش اعتماد فعالان اقتصادی به ثبات آینده است.

کاهش ضریب فزاینده نقدینگی نیز بیش از آنکه نشانه بهبود باشد، بیانگر رکود در شبکه بانکی و کاهش توان تسهیلات‌دهی مؤثر به بخش مولد اقتصاد است. با نزدیک شدن به ماه‌ پایانی سال ۱۴۰۴، عواملی مانند کسری بودجه ساختاری، فشار بدهی دولت، محدودیت منابع ارزی و نبود اصلاحات نهادی همچنان پابرجاست.

در چنین فضایی، حتی اگر در کوتاه‌مدت نوسانات مقطعی در بازار ارز یا سایر بازارها رخ دهد، این تغییرات پایدار نخواهد بود و اقتصاد ایران با همان عدم‌تعادل‌های مزمن وارد سال آینده می‌شود؛ شرایطی که فشار آن مستقیما بر معیشت خانوارها و قدرت خرید مردم ادامه خواهد داشت.

نکته جالب اینکه برخی از شبه اقتصاددانان که زمانی حتی مشاور اقتصادی مسئولان بلند پایه هستند هنوز هم بر این باورند که که دلیل روی آوردن مردم به خرید های قسطی و قسطی شدن همه چیز حتی خورد و خوراک در اثر کمبود نسبت نقدینگی به تولید ناخالص ملی است. در ادامه گفتگوی عصر اقتصاد با حسین راغفر را می خوانید:

چاپ پول بی پشتوانه بلای جان اقتصاد

حسین راغفر اقتصاددان، در گفت و گو با عصر اقتصاد با تایید اثر پذیری اقتصاد ایران از نرخ ارز گفته بود: ریشه اصلی تورم در ایران نوسانات ارزی است و این ادعا کاملا قابل اثبات است؛ سالهایی که نوسانات ارزی سنگین نداشتیم، نرخ تورم بسیار کنترل شده تر بود؛ اما سالهاست که با این شوک های ارزی دولت ها تلاش کرده اند تا کسری بودجه را تامین کنند. بنابراین به چاپ پول بی پشتوانه متوسل شده اند و همین موضوع یکی از عوامل افت ارزش پول ملی است.

تا زمانی که تورم در اقتصاد جا خشک کرده و موتور خلق پول بانک ها روشن است، نباید انتظار داشت اقتصاد به ریل آرامش بازگردد

وی همچنین گفت: تا زمانی که تورم در اقتصاد جا خشک کرده و موتور خلق پول بانک ها روشن است، نباید انتظار داشت اقتصاد به ریل آرامش بازگردد. بنابراین ابتدا بانک مرکزی باید موتور خلق پول را خاموش کند.

سقوط ارزش پول و اعتماد عمومی با هم درآمیخته

راغفر ضمن اشاره به پیدایش پول اعتباری آن را عامل خلق پول و سقوط آزاد ارزش پول ملی دانست و اظهار داشت: در شرایط کنونی و پس از در رفتن فنر تورم ما شاهد پیدایش پول اعتباری هستیم که از آن به عنوان فیات مانی یا پول اعتباری اسم برده می‌شود.

پول اعتباری کاغذی است که دولت‌ها آن را منتشر می‌کنند و اعتبار این پول وابسته است به منشا صدور آن که حکومت‌ها و دولت‌ها هستند. بنابراین مادامی که ارزش پول ملی کاهش پیدا می‌کند، به سقوط و شکل‌گیری بحران در اعتماد بین مردم به عنوان دارندگان این پول‌ها و حاکمیت منجر می‌شود و به محض اینکه حکومت‌ها شروع به کاهش ارزش پول ملی خودشان کنند، این مسئله اولین آسیبی که می‌زند به اعتماد مردم در جوامعی است که آن پول در آنها صادر شده است.

ذات پول واقعی نیست

راغفر عنوان کرد: نقدینگی در ذات خود بد نبوده و در صورت هدایت به سمت تولید به کنترل تورم کمک می‌کند. با اصلاح نظام مالیاتی و نظام بانکی می‌توانیم نقدینگی موجود در جامعه را کنترل کنیم.

وی با اشاره به اینکه یک عزم جدی برای هدایت نقدینگی به سمت تولید باید وجود داشته باشد، گفت: با اصلاح سیاست‌های کلی نظام بانکی می‌توانیم موانع موجود در هدایت نقدینگی به سمت تولید را برطرف کنیم.

این استاددانشگاه ادامه داد: در نه ماهه اول امسال، نقدینگی موجود در جامعه حدود نسبت به مدت مشابه سال قبل بیش از ۴۰ درصد افزایش داشته است که بخش عمده این نقدینگی در اختیار دولت، بانک‌های خصوصی و شرکت‌های خصولتی و بنیادها بوده است.

راغفر سهم نقدینگی که در اختیار مردم است را حدود ۳۵ درصد اعلام کرد و گفت: بقیه آن در اختیار نهادهای بزرگ دولتی و شرکت‌های خصولتی است.

وی افزود: بانک مرکزی با اقتدار و عزم جدی می‌تواند نقدینگی موجود در جامعه را کنترل کرده و آن را به سمت تولید هدایت کند.

این استاد دانشگاه گفت: با ارائه تسهیلات مناسب به تولیدکننده‌ها می‌توانیم به شکوفایی این بخش کمک کنیم.

الگو بگیریم

راغفر با بیان اینکه نقدینگی در کشورهایی، چون آلمان و ژاپن حدود دو ونیم برابر تولید ناخالص داخلی است، افزود: با توجه به اینکه تورم در این کشورها حدود صفر است نقدینگی موجود در جامعه فقط به سمت تولید رفته و به خلق ثروت در این کشورها کمک می‌کند.

وی گفت: در صورت عدم کنترل نقدینگی در کشور و ورود آن به بازارهایی، چون ارز و سکه و مسکن ما شاهد تورم در کشور خواهیم بود.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا در شرایط کنونی که نقدینگی بی پشتوانه عامل تورم شده، ممکن است در آینده نزدیک این عوامل اقتصاد را دلاریزه کنند؛ گفت: اینکه سیاست‌های نادرست پولی و مالی مانند تامین کسری بودجه دولت‌ها از طریق شوک‌های ارزی، استقراض از بانک مرکزی و افزایش نقدینگی بدون پشتوانه نیز می‌توانند به کاهش ارزش پول ملی و در نهایت دلاری شدن اقتصاد منجر شوند، در شرایط فعلی اجتناب ناپذیراست.

وی در پایان تصریح کرد: عدم اعتماد مردم به دولت دلیل این نااطمینانی‌ها و بی‌اعتمادی‌ها امروز در قالب بحران دی‌ماه ۱۴۰۴ خودش را منعکس کرده است. علاوه بر شکستن این قرارداد اجتماعی، ما شاهد نوعی توزیع خودسرانه ثروت و تقویت شکاف طبقاتی هستیم؛ به‌طوری که برندگان این وضعیت، بدهکاران بزرگ بانکی و سفته‌بازانی هستند که از این فرایند اقتصاد مبتنی بر سفته‌بازی ضدتولیدی بیشترین منافع را به دست می‌آورند.

کلام آخر

به‌گفته راغفر، بحران دی‌ماه ۱۴۰۴ را باید پیامد انباشت مزمن نقدینگی و نحوه ناعادلانه توزیع آن در اقتصاد ایران دانست؛ نقدینگی‌ای که به‌جای هدایت به تولید، در خدمت سفته‌بازی و بدهکاران بزرگ بانکی قرار گرفته است.

رشد بی‌ضابطه پول، بدون تقویت بخش واقعی اقتصاد، باعث شده شکاف طبقاتی تعمیق شود و فشار تورمی به دهک‌های پایین منتقل شود، در حالی که گروه‌های برخوردار از رانت، خود را در برابر پیامدهای آن مصون کرده‌اند. این سازوکار، اعتماد عمومی را تضعیف و قرارداد اجتماعی را با چالش جدی مواجه کرده است.

در صورت تداوم این روند، نقدینگی سرگردان می‌تواند به بحران‌های پی‌درپی در بازارهای دارایی و بی‌ثباتی اجتماعی منجر شود. آینده اقتصاد ایران وابسته به اصلاح نظام بانکی، مهار خلق پول غیرمولد و هدایت هدفمند نقدینگی به سمت تولید و اشتغال است؛ در غیر این صورت، بحران‌های مشابه اجتناب‌ناپذیر خواهند بود.