شنبه, 02 شهریور 1398 ساعت 09:39
کد خبر: 60557

از شورایاری تا باری بر دوش شهرداری

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

نویسنده: محمدرضا اکرمی قره چپق / کارشناس حوزه شهری

عصر اقتصاد: چهارم مرداد ماه پنجمین دوره انتخابات شورایاری در 352محله شهر تهران برگزار شد. در این مقاله نگاهی به فلسفه وجودی شورایاری وجایگاه آن در کنار خروجی چهار دوره آن خواهیم داشت.

رشد فزاینده شهرنشینی وشکل گیری مقیاس های جدید از رشد شهری ومحله ای در دهه های اخیر به ویژه در شهر تهران موجب شده است که شهرنشینی معاصر با چالش های نوینی مواجه شود(صدیق سروستانی،1386). در راستای چاره اندیشی برای رفع مسائل و مشکلات شهری، صاحب نظران از مقیاس محله در مدیریت شهری صحبت می کنند. به نظر مامفورد(1954) پرداختن به محله، تنها راهکار عملی در حل مشکلات کلانشهرهاست و اینکه محله واجتماع، نقش والدین یک خانواده را دارد که در هر مرحله ای از زندگی فرد می تواند نقش حمایتی داشته باشد. لوکوربوزیه محله را وسیله ای رفاهی می داند که ساکنان خود را از آسیب های شهر و شهرنشینی محفوظ می دارد. هر دو اندیشمند محله و اجتماع را راهکاری برای ارتقای کیفیت زندگی شهروندان می پندارند(معصومی،1390).
به عقیده رضایی(1375) مشارکت اجتماعی در فضاهای عمومی رخ می دهد که با درگیر کردن تعداد زیادی از مردم در اداره امور جامعه، ثبات ونظم را افزایش می دهد و با ارائه فرصت اظهار عقیده به هر شهروند مصلحت اکثریت را تامین می کند. رشد تشکل ها ونهادهای اجتماعی خرد، داوطلبانه و غیر سیاسی موجب شکل گیری مفهوم مشارکت، شهروند فعال و فضای عمومی و به تبع آن علایق عمومی وهویت اجتماعی مبتنی بر علایق عمومی می شودو این مساله در جوامع کنونی جهان سوم که در معرض فشارهای مضاعف بویژه جهانی شدن و رشد علایق منطقه ای و محلی قرار دارند، بسیار حیاتی است(رضایی،1375).
امروزه برای حل مشکلات شهرنشینی، رهیافت توسعه اجتماعات محله ای با تاکید بر پایداری شهری با رویکرد مردم محور در مدیریت شهری جایگاه ویژه ای یافته است. توسعه اجتماعات محله ای با به کارگیری الگوهای مدیریتی پایدار امکانپذیر می نماید. الگوهای مدیریتی مذکور، ضمن تامین برخی خدمات محلی و ارتقای آنها برای پر کردن شکاف حاصل از وظایف حکومت شهری، نقش چانه زنی با آن را به منظور پیشبرد بهتر امور ایفا می کند، تا فاصله بین شهروندان و عناصر حکومتی را به حداقل ممکن کاهش دهدو شکل گیری ساختار مدیریت محله ای مستلزم تجدید ساخت امور شهری است(توکلی نیا،1388). مفهوم توسعه محله مبنا، مبتنی بر مهندسی اجتماعی بود و بجای نگرش کلان و مقیاس های ذهنی به ابعاد مشخص محلی و خرد می پردازد. همچنین بجای پرداختن به توده مکانیکی که امکان مدیریت کلانشهری ندارد به اندازه های مدیریت پذیر و واحدهای ارگانیکی مشخص(محله های شهری) می اندیشد. در این رویکرد، نگاه برنامه ریزان و سیاست گذاران به محله ها، مبتنی بر نگرش دارایی مبنا و با تاکید بر سرمایه های اجتماعی شهروندان و نهادهای مدنی محلی است(حاجی پور،1385). به عبارت دیگر توسعه محلی(محله مبنا) مبتنی بر این پیش فرض است که هر فردی حق مشارکت در تصمیم گیری را دارد و باید آگاهانه در آن شرکت کند و در اداره امور سهیم باشد. در ضمن هر فرد در قبال محله و افراد آن مسوول است و باید برای بهتر شدن محیط زندگی خود تلاش کند(شیرعلی و دیگران،1392).
شورایاری ها برای پر کردن شکاف بین شهروندان با نهادهای مدیریتی و برنامه ریزی شهری تاسیس شدند. بر اساس مصاحبه ها، مشارکت شهری بصورت مذاکره اهالی محله با شورایاران درباره مشکلات آب، برق، روشنایی ونظافت خیابان ها، آسفالت خیابان، مسائل زیباسازی و خدمات شهری وجود دارد. همچنین شورایاران در زمینه نامه نگاری به ستاد هماهنگی شورایاری ها و گاهی جمع کردن استشهاد محلی همکاری می کنند. در واقع الگوی رایج در تعامل مردم با شورایاری بردن مشکلات شهری از یک طرف و ارجاع به مقامات بالاتر از سوی دیگر است(احمدنیا ودیگران،1396).
شورایاری ها به عنوان حلقه اولیه مشارکت محلی شهروندان مطرح می باشد و این در حالی است که با گذشت چهار دوره از انتخابات آن، هنوز جایگاه لازم را نیافته است. نتایج پژوهش موسایی(1386) نیز نشان می دهد تمایل پایین به مشارکت در شهر تهران پدیده ای دو  جانبه از سوی مردم و شهرداری است. وی معتقد است رشد بی رویه تهران و تجمع جمعیت بیش از ده میلیون نفری، سنت های خاص و بومی این شهر را از بین برده و بافتی چندفرهنگی یا حتی ذره ای ایجاد کرده است، که در آن شبکه های اجتماعی درون گروهی مثل خانواده وخویشاوندان، به مراتب قوی تر از شبکه های برون گروهی هستند؛ موضوعی که برای مشارکت اجتماعی و شکل گیری سرمایه اجتماعی بسیار مضر است. در بدنه مدیریتی شهرداری تهران نیز نوعی عدم پاسخگویی در برابر شهروندان وجود دارد وبرخی از مدیران تصور می کنند با دخالت مردم در امور شهری، کارایی مدیرتی آنها زیر سوال می رود. بحث مشارکت در بدنه شهرداری نهادینه نمی شود و فقط جنبه شعاری دارد. ضمن اینکه قوانین ومقررات اجرایی و دستورالعمل های مشارکتی نیز در بین مدیران ارشد و میانی مشاهده نمی شود(موسایی،1386).
شورایاری های محله از جمله ساز وکارهایی هستند که در صورت نهادینگی می توانند اسباب گسترش نهادهای غیردولتی، افزایش مشارکت مردم در اداره امور خود ومسوولیت پذیری نهاد مدیریت شهری را فراهم کنند. انتظار می رود با سازمان دموکراتیک محلی، توسعه نیافتگی شهری موجود تا اندازه زیادی به سمت توسعه یافتگی هدایت شود واین در حالی است که در کلانشهر تهران از یک سو وجود محله های شهری با زمینه های فرهنگی واجتماعی گوناگون و از سوی دیگر فقدان نهادینگی و روابط و تعامل بین شهروندان و شوراهای شهر(فقدان سرمایه اجتماعی)موجب ناکارآمدی شوراهای شهر شده است(شیرعلی ودیگران،1392). عواملی که موجب پیدایش پدیده فقدان نهادینگی در شورایاری محله ها می شوند، شامل فقدان نهادینگی شورای اسلامی شهر، محدودیت شورایاری، فقدان نظارت، ابهام در قوانین و فقدان تعامل متقابل برون گروهی است. یکی از عوامل مهم فقدان نهادینگی شورای اسلامی شهر است. وضعیت ساختار اداری کشور و قوانین مربوط به شوراها موجب شده است که اعضای آنها ، شورای شهر را نهاد فاقد حدود اختیارات و قدرت مشخصی بدانند(ایمانی جاجرمی،1384).
نهاد شورایاری ها که زمانی رکن ثابت مشارکت محلی تلقی می شد، آرام آرام به یک نهاد حکمرانی شهری تبدیل شده است که کارکردش در گرو فراهم کردن زیرساخت ها و خدمات شهری است. از این رو شورایاری ها بیش از آنکه بازنمای ساز وکار مشارکت از پایین باشند، به سمت گونه ای از مشارکت از بالا در حال حرکت اند. این حرکت بسوی مشارکت از بالا مانعی جدی در برابر ایده اصلی مشارکت یعنی تشکل یابی مردم محلی در قالب گروه ها و اصناف تلقی می شود. گویی دوباره پیوند نهادی مردمی با بدنه محلی خود گسسته شده است. هرچه این نهاد با بدنه مردمی بیشتر گسسته شود بر نزدیکی آن با نهادهای قدرت بالادست افزوده می شود(احمدنیا و دیگران،1396). بازخورد حاصل از عملکرد شورایاری ها بیانگر آن است که فاصله گیری شورایاران از وظیفه اصلی خود یعنی نظارت و دخالت در بحث اجرا، معضل اساسی می باشد که از درخواست امکانات ومباحث اجرایی از قبیل آسفالت وجدول کاری سفارشی محل سکونت شورایاران به سمت استفاده از امکانات سرای محله به عنوان رانت وکارچاق کنی حرکت کرده است. از سوی دیگر برخی از شهروندان و نخبگان محلی باز مانده از سیستم به منظور بهره گیری از از امکانات و شناخته شدن ویا ورود به سیستم وارد شورا یاری می گردند که در ادامه با تعارض منافع فردی و جمعی در شورایاری مواجه خواهیم بود. عدم جوابگویی و حسابرسی مالی از سوی شهرداری در کنار پشتیبانی مالی شهرداری سبب شده است تا فرصت مناسبی جهت سودجویی برخی افراد فراهم گردد که در پاره ای از محلات با آرای زیر صد نفر به عنوان شورایار انتخاب گشته اند.
بر مبنای تجارب جهانی تا زمانیکه هزینه اداره محله از سوی ساکنین همان محله تامین نگردد، سخن گفتن از مسوولیت پذیری ومشارکت بی فایده است. چرا که انسان ذاتا نسبت به مالیاتی که از دسترنج خود می پردازد حساس است و اتوماتیک وار نسبت به نحوه و محل مصرف آن نظارت می کند و خواستار شفاف سازی مثل تمام شهرهای ممالک پیشرفته گشته وجلوی دوباره کاری ها و پروژه های فاقد توجیه گرفته می شود. اما وقتی در تهران هزینه اداره شهر از تراکم فروشی و شهرفروشی تامین می گردد طبیعتا حساسیت لازم در شهروندان وجود نخواهد داشت.
در جمع بندی بحث باید چنین عنوان نمود که به علت ساختار متمرکز سیستم مدیریت در کشور ما، شورای شهر بصورت عنصری که عمده وظیفه آن،انتخاب شهردار است درآمده است ودر چرخه مدیریتی نقش چندان موثری نخواهد داشت. نمونه آن لزوم تایید مصوبات شورا از سوی فرمانداری شهر است که خود مستلزم بررسی جداگانه ای می باشد. در چنین فضایی شورای شهر بصورت دستوری از بالا جهت مشارکت شهروندان ایجاد شده است در حالیکه در یک سیستم مدیریت شهری مشارکتی در تهران بدوا باید شورای محله، سپس شورای ناحیه، در گام سوم شورای منطقه و از دل آن شورای شهر تهران بالا می آمد و پی آمد آن شهردار تهران ،منطقه و ناحیه از سوی شوراهای مربوطه انتخاب می شد، در حالیکه در وضعیت فعلی ما شورایاری و شورای شهر بدون حلقه های واسط ایجاد شده است که امکان داشتن راندمان و خروجی منطقی را سلب نموده است. امری که سبب گشته است تا برخی نخبگان محلی جهت بهره مندی از گپ موجود و بهره مندی از مزایای تقریبا بدون نظارت سرای محلات وارد شورایاری محلات شوند و در سطح کلان شهری، شورا به عنوان دستاویز گروه های خاص قرار گیرد.
در خاتمه باید اذعان نمود که با اتکا به روش های موجود در اداره امور شهری که در آن بیشتر به مسائل درون سازمانی توجه می شود و از پذیرش وهمکاری با دیگر بخش ها و نهادها غفلت می شود، نمی توان به تحقق الگوی حکمرانی شهری امیدوار بود. در برنامه ریزی شهری دستیابی به شناخت و اطلاعات صحیح از مناطق و محلات شهری اولویت اول را دارد. این شناخت با دخیل کردن سازمانهای مردم نهاد به عنوان نیروهای مردمی درگیر در سطح شهر، بصورت بهینه بدست می آید. شورایاری به عنوان نهادی که ارتباط سطوح پایین شهری را با سطوح بالاتر برقرار می کند، نیازمند انسجام وهمگرایی درونی است، یعنی شورایاران محلات یک ناحیه باید با یکدیگر همکاری نزدیک داشته باشند تا با توجه به نیاز محلات بتوانند طرح هایی را ارائه دهند که برای تمام محلات سودمند است و بین برنامه ریزی در سطوح محلی و شهری پیوند برقرار می کند. همچنین شورایاران برای جلب مشارکت نیازمند آموزش و آگاهی هستند(احمدنیا و دیگران،1396).
منابع:
-توکلی نیا، جمیله و منصور استاد سیسی(1388)،تحلیل پایداری محله های کلان شهر تهران با تاکید بر عملکرد شورایاری ها، نمونه موردی: محلات اوین، درکه و ولنجک، مجله پژوهش های جغرافیای انسانی،شماره10،زمستان صص29-43
-احمدنیا، شیرین و آتنا کامل قالیباف(1396)،مشارکت اجتماعی درپهنه مرکزی تهران: با تاکید بر نهادهای مردم مدار و شورایاری ها،مجله مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 6، شماره 1، بهار،صص145-168
-رضایی، عبدالعلی(1375)، مشارکت اجتماعی وسیله یا هدف توسعه، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره 110و11صص54-63
-ایمانی جاجرمی،حسین(1384)، بررسی جامعه شناختی عوامل موثر بر عملکرد شورای اسلامی شهر در توسعه محلی، رساله دکتری، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
-شیرعلی، ابراهیم و مهدی شهبازی(1392)،مطالعه جامعه شناختی عوامل موثر فقدان نهادینگی حکومت محلی در شهر تهران(مطالعه موردی شورا یاری محله ها)، مجله تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 2، شماره 4صص547-569
- صدیق سروستانی، رحمت الله و احمد فیروزآبادی(1386)،  تحلیل مدل های حکمرانی شهری در انتخابات سومین دوره شورای اسلامی شهر تهران، فصلنامه رفاه اجتماعی شماره 9صص26-33
-معصومی،سلمان(1390)، توسعه محله ای در راستای پایداری کلانشهر تهران، انتشارات جامعه و فرهنگ
-موسایی، میثم(1386)،طراحی الگوی مشارکت شهروندان در امور شهری،تهران،مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهرداری تهران
-حاجی پور،خلیل(1385)، برنامه ریزی محله مبنا:رهیافتی کارآمد در ایجاد مدیریت شهرداری پایدار، نشریه هنرهای زیبا، شماره26صص37-

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

اخبار مرتبط

نشر مطالب با ذکر نام پایگاه خبری عصر اقتصاد بلامانع است. عصر اقتصاد مسئولیت مطالب از سایر منابع را عهده دار نمی باشد. 1395