دیجیتال بانکها در برابر فینتک سنتی: تحول سال ۱۴۰۴
در سال ۱۴۰۴، دیجیتال بانکهای ایرانی به نقطه عطفی در نظام بانکی کشور تبدیل شدند. نئوبانکهایی مانند ویپاد، بلوبانک، بانکینو، فردابانک، آبانک، نشانبانک و توبانک نه تنها حجم بالایی از کاربران جدید را جذب کردند، بلکه الگوی جدیدی از بانکداری دیجیتال را در اکوسیستم فینتک ایران تثبیت کردند.
این پلتفرمها با تکیه بر زیرساخت بانکهای مادر و تمرکز بر تجربه کاربری ساده و سریع، موفق شدند بخشی از بازار خدمات مالی را از فینتکهای سنتی جدا کنند و همزمان آنها را به تغییر وادارند.
دیجیتالبانکها در این سال با ویژگیهای متمایزی ظاهر شدند؛ افتتاح حساب غیرحضوری در کمتر از پنج دقیقه، انتقال وجه بدون محدودیت سقف و زمان، اعطای تسهیلات اعتباری بدون ضامن و بر اساس امتیاز اعتباری کاربر، ابزارهای مدیریت هوشمند هزینهها، دستهبندی خودکار تراکنشها، پیشنهادهای شخصیسازیشده برای پسانداز و سرمایهگذاری، و حتی خدمات جانبی مانند خرید اقساطی، بیمه دیجیتال و رزرو سفر.
این امکانات که در بسیاری از بانکهای سنتی هنوز پیچیده یا غیرقابل دسترس بودند، در نئوبانکها به صورت یکپارچه و بدون نیاز به مراجعه حضوری ارائه میشدند. نتیجه این بود که کاربران، بهویژه نسل جوان و افرادی که با فناوری راحتتر ارتباط برقرار میکنند، به سرعت به سمت این پلتفرمها مهاجرت کردند.
اما این تغییر صرفاً یک جابهجایی کاربر نبود؛ بلکه ساختار رقابتی فینتک ایران را دگرگون کرد. فینتکهای سنتی که سالها بر پایه مدلهای پرداختیاری، وامدهی آنلاین، کیف پول الکترونیکی یا خدمات واسطهای فعالیت میکردند، حالا با رقبایی مواجه شدند که مستقیماً از منابع بانکی پشتیبانی میشدند.
بانکهای سنتی که پیش از این عمدتاً نقش تأمینکننده نقدینگی را برای فینتکها ایفا میکردند، خود وارد میدان شدند و با راهاندازی نئوبانکهای اختصاصی، بخشی از ارزش زنجیره خدمات مالی را بازپس گرفتند. این وضعیت باعث شد بسیاری از فینتکهای مستقل یا مجبور به تغییر مدل کسبوکار شوند یا به سمت همکاریهای استراتژیک با بانکها بروند.
یکی از مهمترین تأثیرات این تحول، افزایش فشار بر بانکهای سنتی برای بهبود خدمات دیجیتال بود. بانکهایی که تا پیش از ۱۴۰۴ خدمات غیرحضوریشان محدود به اپلیکیشنهای قدیمی و کند بود، ناچار شدند فرآیندهای خود را سادهتر کنند، سرعت تراکنشها را افزایش دهند و قابلیتهای جدیدی مانند تسهیلات لحظهای یا کارت اعتباری مجازی اضافه کنند.
در نتیجه، سهم تراکنشهای غیرحضوری در بسیاری از بانکها به بیش از ۹۵ درصد رسید و حتی برخی بانکهای دولتی نیز اپلیکیشنهای مدرنتری را عرضه کردند. این رقابت، کیفیت کلی خدمات بانکی در کشور را بالا برد و کاربران از این وضعیت بیشترین نفع را بردند.
از سوی دیگر، فینتکهای سنتی برای حفظ جایگاه خود به سمت تخصصگرایی حرکت کردند. برخی به حوزههای نیش مانند پرداختهای رمزارزی، خدمات مالی شرکتی، فاکتورینگ دیجیتال یا تأمین مالی زنجیره تأمین متمرکز شدند؛ جایی که نئوبانکها هنوز ورود جدی نکرده بودند.
تعدادی دیگر نیز مدل همکاری با بانکها را انتخاب کردند و به عنوان ارائهدهنده تکنولوژی یا کانال توزیع برای نئوبانکها عمل کردند. این تغییر نشان داد که در فضای جدید، صرفاً داشتن مجوز یا زیرساخت پرداخت کافی نیست؛ بلکه باید ارزش افزودهای ارائه شود که دیجیتالبانکها نتوانند به راحتی جایگزین آن شوند.
با این حال، این تحول بدون چالش نبود. مسائل رگولاتوری همچنان یکی از موانع اصلی بود. بانک مرکزی و کارگروههای مرتبط، در تلاش برای تنظیمگری همزمان رشد نئوبانکها و حفظ ثبات نظام بانکی بودند.
نگرانیهای امنیتی سایبری، پولشویی و کلاهبرداری نیز افزایش یافت و نیاز به سرمایهگذاری سنگین در امنیت و زیرساختها را بیشتر کرد. همچنین، برخی فینتکهای کوچکتر که نتوانستند با سرعت تغییرات هماهنگ شوند، با کاهش سهم بازار یا حتی خروج از صحنه مواجه شدند.
در مجموع، سال ۱۴۰۴ نشان داد که دیجیتالبانکها نه تنها مکمل فینتک سنتی نیستند، بلکه در حال بازتعریف مرزهای آن به نفع بانکداری هوشمند و کاربرمحور هستند.
این روند احتمالاً در سالهای آینده شتاب بیشتری خواهد گرفت و بانکداری ایران را به سمت مدلی ترکیبی سوق میدهد؛ جایی که بانکهای سنتی نقش تأمینکننده زیرساخت و نقدینگی را حفظ میکنند، نئوبانکها تجربه کاربری را رهبری میکنند و فینتکهای مستقل در حوزههای تخصصی نوآوری میکنند.
در این میان، برنده اصلی کاربران خواهند بود که حالا گزینههای متنوعتر، سریعتر و ارزانتری برای مدیریت امور مالی خود در اختیار دارند.
