امنیت مانع وقوع حادثه و تابآوری مانع فروپاشی است | تحلیل تابآوری اقتصادی
امنیت از حادثه جلوگیری میکند، اما تابآوری از فروپاشی | تحلیل تابآوری اقتصادی در برابر شوکها
امنیت از حادثه جلوگیری میکند، اما تابآوری از فروپاشی
در ادبیات مدیریت ریسک دو مفهوم متفاوت اما مکمل وجود دارد: امنیت که میکوشد از وقوع حادثه جلوگیری کند، و تابآوری که میپذیرد حادثه رخ خواهد داد و میپرسد پس از آن چه چیزی زنده میماند. امنیت دیوار است و تابآوری اسکلت؛ دیوار ممکن است بشکند، اما اسکلت تعیین میکند ساختمان فرو بریزد یا سرپا بماند.
این تمایز در مقیاس ملی حیاتی است، زیرا هیچ کشوری نمیتواند خود را برای همیشه از انواع شوک و یا حوادث طبیعی و … مصون نگه دارد؛ جنگ، تحریم، همهگیری، بحران بدهی و جهش قیمت انرژی بخشی از واقعیت اقتصاد جهانیاند.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی، بنیانگذار رسانه تابآوری امنیت از حادثه جلوگیری میکند، اما تابآوری از فروپاشی این جمله برای ما بسیار مهم است چرا که ایران جزو ده کشور حادثه خیزجهان است.
بانک جهانی در گزارش چشمانداز اقتصاد جهانی، رشد اقتصاد جهان را در سال ۲۰۲۶ با تأثیر درگیریها در خاورمیانه و جهش قیمت انرژی ۲٫۵ درصد پیشبینی کرده و هشدار داده است ریسکها به سمت پایین متمایلاند و اقتصادهای نوظهور با ضعیفترین رشد سرانه درآمد از زمان همهگیری کرونا روبهرو هستند. در چنین دورانی که حذف شوک از معادلات ممکن نیست، تنها گزینه منطقی تاکید بر تاب آوری و ساختن اقتصادی است که شوک را جذب کند، بازیابی شود و جهت خود را حفظ کند. تابآوری اقتصادی دقیقاً همین قابلیت است: توانایی یک اقتصاد برای مقاومت در برابر شوکها، جذب ضربه، بازیابی سریع و بازآرایی ساختارها بهگونهای که نهتنها مسیر رشد از دست نرود، بلکه اقتصاد پس از هر بحران قویتر از قبل ظاهر شود.
تابآوری اقتصادی چیست؛ از جذب شوک تا بازآرایی
تابآوری اقتصادی در ادبیات علمی، توانایی یک نظام اقتصادی برای حفظ کارکردهای کلیدی خود در برابر شوک و بازگشت یا جهش به مسیر رشد پس از آن تعریف میشود. مارتین و همکاران در مقاله پر استنادی «در باب مفهوم تابآوری اقتصادی منطقهای» این مفهوم را فراتر از بازگشت صرف به وضع قبل میدانند و بر سه مؤلفه تأکید میکنند:
مقاومت، یعنی میزان جذب ضربه پیش از آنکه اشتغال و تولید افت کند؛
بازیابی، یعنی سرعت بازگشت اقتصاد به مسیر پیشین؛
و بازآرایی، یعنی توانایی حرکت به سمت مسیر رشدی جدید و پایدارتر.
این چارچوب نشان میدهد تابآوری یک صفت ثابت نیست، بلکه فرایندی پویاست؛ اقتصادی ممکن است در برابر یک نوع شوک تابآور باشد اما در برابر نوع دیگری آسیبپذیر بماند. صندوق بین المللی پول در گزارش کاری خود برای سال ۲۰۲۵ میگوید: بحرانها و شوکهای اقتصادی باید در مدلهای رشد در نظر گرفته شوند. به عبارت ساده، تاب آوری اقتصادی یعنی اقتصاد بعد از هر بحران هم زنده بماند و هم بتواند مسیر رشد و توسعه خود را هم ادامه دهد و از مسیر نرود.
چرا امنیت بهتنهایی فروپاشی را مهار نمیکند
چرا امنیت بهتنهایی کافی نیست؟ زیرا امنیت بر پیشگیری تمرکز دارد و پیشگیری همیشه ناممکن یا بسیار پرهزینه است. اقتصاد جهانی در دهه اخیر زنجیرهای از شوکهای همزمان را تجربه کرده که هیچکدام با دیوارهای امنیتی مهار نشدند: همهگیری کووید-۱۹، اختلال در زنجیرههای تأمین، جنگ اوکراین و جهش قیمت انرژی و غذا و در سال جاری، تشدید تنش در خاورمیانه. بانک جهانی تصریح میکند که درگیریها در خاورمیانه با جهش قیمت انرژی و بازگشت تورم، رشد جهانی را کند کرده و ریسکهایی مانند تشدد خصومتها، اختلال بیشتر در بازار کالا و عدمقطعیت سیاستی میتوانند این کندی را تشدید کنند. نکته کلیدی این است که حتی در سناریوی بدبینانه، هیچ سیاست امنیتی نمیتوانست وقوع این شوکها را منتفی کند؛ آنچه سرنوشت اقتصادها را جدا کرد، نه پیشگیری از حادثه، بلکه کیفیت پاسخ به آن بود: کسری بودجه کنترلشده یا انفجاری، ذخایر ارزی کافی یا تحریم دسترسی به بازار، نظام مالی سالم یا شکننده، و شبکههای تأمین متنوع یا تکمنبعی. فاصله میان «ضربه خوردن» و «فروپاشی» دقیقاً همین شکاف امنیتی است؛ جایی که تابآوری اقتصادی عمل میکند و امنیت به پایان خط خود رسیده است.
ارکان تابآوری اقتصادی در اقتصاد ملی
تابآوری اقتصادی بر چهار ستون اصلی بنا شده است: تنوع تولید و صادرات، سپرهای مالی و پولی، نهادهای کارآمد و انعطاف بازار کار. تنوعبخشی اقتصادی نخستین خط دفاعی است؛ کشوری که اقتصادش به یک محصول صادراتی یا یک بازار فروش وابسته است، با هر تکانه جهانی فرو میریزد.
گزارش بانک جهانی بر این نکته تأکید میورزد که صادرکنندگان کالاها برای ساخت تابآوری مالی به چارچوبهای نهادی قدرتمند و تنوع درآمدی نیاز دارند. ستون دوم، سپرهای مالی و پولی است؛ بدهیهای فزاینده هزینه استقراض اقتصادهای نوظهور را به شدت افزایش داده و کشورهایی که پیش از بحران فضای مالی و ذخایر کافی اندوختهاند، میتوانند با سیاستهای ضدچرخهای از بنگاهها و خانوارها حمایت کنند بدون اینکه دچار تورم مهارناپذیر شوند. ستون سوم، کیفیت نهادی و حاکمیت شفاف است؛ فساد و دیوانسالاری کند واکنش به بحران را به تأخیر میاندازد و منابع را هدر میدهد، در حالی که نهادهای چابک تصمیمهای سخت را به موقع اتخاذ میکنند. ستون چهارم، انعطافپذیری و سرمایه انسانی است؛ بازار کاری که بتواند نیروی کار را سریعتر به بخشهای مولد منتقل کند و اقتصادی که از نوآوری و هوش مصنوعی بهره ببرد، شوکها را به فرصت بازسازی بدل خواهد کرد.
تجربه ایران؛ تابآوری زیر فشار تحریم
ایران یکی از ملموسترین نمونههای تابآوری اقتصادی زیر فشار شدیدترین تحریمهای تاریخ مدرن است. مجله اکونومیست در تحلیل تجربه ایران خاطرنشان میکند که اقتصاد ایران در طول سالهای تحریم زیر فشارهای سنگین دچار رکود، کاهش ارزش پول و تورم مزمن شده و ضربه خورده است، اما فرو نپاشیده و سقوط نکرده است.
سه عامل کلیدی در این ایستادگی نقش داشتهاند:
تنوع نسبی صنایع صادراتی غیرنفتی، قدرت انطباق تولیدکنندگان داخلی و سازوکار جایگزینی واردات. در شرایطی که کاهش ارزش ریال کالاهای مصرفی خارجی را گران کرد، بازار بزرگ داخلی به بستری برای بقا و فعالیت بنگاههای بومی بدل شد و زنجیرههای جدیدی برای تأمین قطعات و مواد شکل گرفت. این تجربه نشان داد که هرچند تحریم هزینههای رفاهی سنگینی به بار آورده و ظرفیت رشد بالقوه را محدود ساخته، ساختار درونی تولید و ظرفیتهای مهندسی و دانشی مانع از تحقق سناریوی فروپاشی کامل شدند؛ مصداق بارزی از اینکه اگرچه دیوارهای امنیت تجاری شکست، تابآوری ساختاری اسکلت اقتصاد را پابرجا نگه داشت.
سنجش تابآوری اقتصادی و نقش دادهها
برای مدیریت و تقویت تابآوری، باید توان سنجش آن را در اختیار داشت؛ چرا که سیاستگذاران بدون دادههای کمی نمیتوانند نقاط ضعف سیستمی را شناسایی کنند. شاخصهای سنجش تابآوری بر سه متغیر اصلی تکیه دارند: افت خروجی (میزان فاصله تولید ناخالص داخلی از روند بلندمدت پس از شوک)، زمان بازیابی (تعداد ماهها یا فصول لازم برای بازگشت به مسیر اولیه) و پدیده پسماند یا اثر ماندگار (میزان آسیبی که به ظرفیت بالقوه تولید، نرخ اشتغال و سرمایهگذاری وارد شده و هرگز جبران نمیشود).
به روایت دکنر محمدرضا مقدسی نویسنده کتاب مسیر تاب آوری سازمان اقتصادهایی که دارای پسماند منفی بالایی هستند، پس از شوک در سطحی پایینتر از توان واقعی خود تثبیت میشوند و آسیبپذیریشان برای شوکهای بعدی افزایش مییابد. هوش مصنوعی و تحلیل دادههای کلان امروز این امکان را فراهم آوردهاند که جریانهای تجاری، زنجیرههای ارزش و ریسک بدهیهای پنهان بهصورت برخط پایش شوند و هشدارهای زودهنگام پیش از سرایت بحران به شبکه بانکی و تولید فعال شوند. تابآوری سنجشپذیر، تابآوری قابل ارتقاست.
جمعبندی نهایی و فرجام سخن ؛ از پیشگیری به قابلیت بقا
جهان معاصر دورانی نیست که بتوان با دیوارهای قطور خود را از نوسانات، بحرانهای ژئوپلیتیک و تحولات اقلیمی جدا کرد؛ امنیت بدون شک ضروری است، اما تکیه محض بر پیشگیری، نوعی خوشبینی پرریسک است.
پیام اصلی تابآوری اقتصادی روشن و صریح است: پیشگیری از حادثه وظیفه امنیت است، اما نجات اقتصاد از فروپاشی، حفظ معیشت شهروندان و توانایی ایستادن دوباره بر روی پاها، مأموریت انحصاری تابآوری است.
دولتها، سازمانها و سیاستگذاران اصلی باید بدانند که هیچ راهی برای جلوگیری کامل از همهی مشکلات وجود ندارد. به جای تلاش برای رسیدن به “مصونیت مطلق” که دستنیافتنی است، بهتر است روی موارد زیر تمرکز کنند:
* ایجاد منابع درآمدی متنوع: فقط به یک یا دو راه برای کسب درآمد تکیه نکنند.
* تقویت بودجه: پول کافی برای مواقع ضروری کنار بگذارند.
* انعطافپذیری سازمانی: بتوانند سریع و مؤثر با تغییرات سازگار شوند.
* حفظ افراد با استعداد:جلوی رفتن نیروهای ماهر و باتجربه را بگیرند.
دلیلی که این موارد مهم هستند این است که کشوری که توانایی “تابآوری” دارد، مشکلات و بحرانها را به عنوان پایان کار نمیبیند. بلکه از آنها به عنوان فرصتی برای بازسازی، بهبود و رسیدن به رونق پایدارتر استفاده میکند. به عبارت دیگر در این معنا، بحرانها نقطه شروعی برای پیشرفت میشوند، نه پایان راه.
