علل رشد اقتصادی سریع چین طی دهه اخیر؛ معماری یک تحول
علیرضا محمودی فرد؛ پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
تبدیل چین به دومین اقتصاد بزرگ جهان در دهههای گذشته، یکی از شگفتانگیزترین رخدادهای تاریخ معاصر است؛ این موفقیت تصادفی نبوده، بلکه حاصل یک معماری حسابشده و اجرای منضبط مجموعهای از عوامل درونی و بینالمللی است. این یادداشت بهصورت علمی و کاربردی، کلیدهای اصلی این رشد سریع در دهه اخیر را واکاوی میکند.
پیشبینی رشد اقتصادی چین، سالهاست به یک ورزش معمول در محافل مالی جهانی تبدیل شده است؛ اما رقمهای کلان، داستان کامل را نقل نمیکنند؛ پشت پردهی این رشد خیرهکننده، که طی دهه اخیر نیز با وجود تنشهای تجاری و همهگیری جهانی تداوم یافته، مجموعهای از علل ساختاری و راهبردی نهفته است؛ درک این علل، تنها بررسی یک مدل اقتصادی نیست، بلکه مطالعهی یک «مهندسی اجتماعی-اقتصادی» در مقیاسی عظیم است.
ستون اول: نقشهی راه روشن و سرمایهگذاری زیربنایی غولآسا
دولت چین با برنامهریزی متمرکز و بلندمدت، مسیر توسعه را مشخص کرده است؛ ابتکاراتی مانند «طرح ۲۰۲۵ چین» که بر خودکفایی و رهبری در فناوریهای هایتک تأکید دارد، یا پروژهی «کمربند و جاده» که شبکهای عظیم از کریدورهای تجاری و زیرساختی در چند قاره ایجاد میکند، فراتر از شعارهای سیاسی، نقشهی عملیاتی دقیقی ارائه میدهند؛ این ثبات راهبردی، به سرمایهگذاران داخلی و خارجی اطمینان خاطر میدهد.
از سوی دیگر، چین در دو دهه گذشته، بهصورت خستگیناپذیری در زیرساختهای خود سرمایهگذاری کرده است: بزرگترین شبکهی راهآسای سریعالسیر جهان، بنادر عظیم، فرودگاههای مدرن و شهرهای هوشمند. این سرمایهگذاریها، نه تنها هزینهی مبادله و تولید را به شدت کاهش داده، بلکه ظرفیت رشد آینده را نیز تضمین کرده است.
ستون دوم: نوآوری و جهش بهسمت اقتصاد دیجیتال و هایتک
اگر دهههای گذشته چین کارگاه تولید جهان بود، دهه اخیر شاهد تبدیل تدریجی آن به «آزمایشگاه نوآوری جهان» است. دولت با تزریق منابع عظیم به تحقیقوتوسعه، حمایت از استارتآپها و جذب بازگشت مغزها، پیشرفتهای چشمگیری در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، پرداختهای دیجیتال، انرژیهای نو و زیستفناوری ایجاد کرده است؛ ظهور شرکتهای غولپیکر فناوری (مانند علیبابا، تنسنت و هوآوی) که در سطح جهانی رقابت میکنند، گواه این تحول است؛ این حرکت، وابستگی به مدل قدیمی تولید کالاهای ارزانقیمت را کاهش داده و ارزش افزودهی بالاتری ایجاد میکند.
ستون سوم: بازار داخلی یک و نیم میلیاردی؛ موتور محرکهی خوداتکا
یکی از مهمترین تغییرات راهبردی چین در دهه اخیر، تکیهی بیشتر بر «گردش اقتصادی دوگانه» بوده است؛ یعنی تقویت همزمان صادرات و تحریک تقاضای داخلی. با ظهور یک طبقهی متوسط چندصدمیلیونی با قدرت خرید فزاینده، چین یک بازار عظیم و مشتاق برای کالاها و خدمات داخلی ایجاد کرده است؛ این امر، اقتصاد را در برابر نوسانات تقاضای جهانی مقاومتر ساخته و به شرکتهای چینی اجازه داده است ابتدا در مقیاس داخلی آزموده شده و سپس به عرصهی جهانی وارد شوند؛ سیاستهای رفاهی هدفمند نیز به تقویت این مصرف داخلی کمک کردهاند.
ستون چهارم: نیروی کار ماهر و نظام اجرایی کارآمد
سرمایهی انسانی، سنگبنای این رشد بوده است. چین سالانه میلیونها دانشآموختهی دانشگاهی در رشتههای مهندسی و علوم وارد بازار کار میکند؛ این نیروی جوان، تحصیلکرده و عمدتاً پرانگیزه، سوخت لازم برای بخشهای هایتک و خدمات مدرن را تأمین میکند؛ از سوی دیگر، نظام اداری چین (با همهی انتقادات ممکن) توانایی اجرای پروژههای بزرگ در زمانبندیهای کوتاه و با کارایی نسبتاً بالا را دارد؛ این توان اجرایی، تبدیل ایدههای کلان به پروژههای عملیاتی را ممکن ساخته است.
چالشهای پیش رو و نتیجهگیری
این مسیر بدون دستانداز نبوده است؛ چین با چالشهای جدیای مانند جمعیتشناسی نامساعد (پیرشدن سریع جامعه)، بدهی بالای بخشهای دولتی و شرکتی، تنشهای ژئوپلیتیک و ضرورت حرکت بهسمت رشد کیفیتر و پایدارتر روبرو است.
با این حال، رشد سریع چین در دهه اخیر را میتوان حاصل ترکیبی منحصربهفرد دانست: دولتی مقتدر با برنامهای بلندمدت، سرمایهگذاری عظیم در زیرساخت و فناوری، بازار داخلی بینظیر، و نیروی کارِ آموزشدیده؛ این الگو، که در آن اقتصاد بازار با هدایت قوی دولت ترکیب شده، شاید به این شکل برای دیگران قابل کپیبرداری نباشد، اما درسهای جهانی مهمی در اهمیت ثبات راهبردی، توجه به نوآوری و تربیت نیروی انسانی دارد. دهه آینده، آزمونی برای توانایی چین در حفظ این رشد، درحالی که با چالشهای جدید داخلی و خارجی دستوپنجه نرم میکند، خواهد بود.
