نقش جمعیت همیاران سلامت روان ایران در بازسازی و مدیریت سوانح؛ التیام روانی و تاب‌آوری پایدار
سوانح طبیعی و بحران‌های انسانی همواره یکی از چالش‌برانگیزترین رویدادهایی هستند که جوامع مختلف با آن دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند. در کشور ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص، وقوع بلایای طبیعی نظیر زلزله، سیل، خشکسالی و همچنین حوادث غیرمترقبه دیگر امری مکرر است.
به بیان دکترمحمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری و معاونت علمی پژوهشی جمعیت همیاران سلامت روان ایران مدیریت سوانح در سال‌های گذشته از رویکرد صرفاً امداد و نجات فیزیکی و توزیع اقلام زیستی فاصله گرفته و ابعاد پیچیده‌تری به خود گرفته است. امروزه به خوبی می‌دانیم که پس از فروکش کردن بحران اولیه، مرحله‌ای حیاتی و طولانی‌مدت به نام بازسازی روانی، اجتماعی و بازگشت به زندگی آغاز می‌شود که بدون حضور نهادهای تخصصی غیردولتی قابل مدیریت نیست. در این میان، نقش جمعیت همیاران سلامت روان ایران به عنوان یکی از پیشگامان ارائه خدمات سلامت روان و حمایت‌های روانی‌اجتماعی در سوانح، بسیار برجسته، کلیدی و اثربخش است.
مفهوم مدیریت سوانح و ضرورت توجه به سلامت روان در بحران‌ها ایجاب می‌کند که بدانیم آسیب‌های روانی ناشی از حوادث غیرمترقبه گاهی بسیار عمیق‌تر و ماندگارتر از خسارت‌های عمرانی و زیرساختی هستند. از دست دادن عزیزان، تخریب منازل مسکونی، نابودی منابع درآمدی، آوارگی و تغییر ناگهانی سبک زندگی، افراد را در معرض اختلالات روانی شدید نظیر استرس پس از سانحه، افسردگی، اضطراب مزمن و احساس درماندگی قرار می‌دهد. اگر در فرآیند بازسازی و مدیریت سوانح، به سلامت روان و ابعاد اجتماعی آسیب‌دیدگان توجه نشود، حتی اگر تمامی خانه‌ها از نو ساخته شوند و زیرساخت‌ها بازسازی گردند، جامعه مورد نظر توانمندی لازم را برای ادامه حیات پویا و سازنده نخواهد داشت. بازسازی روانی پیش‌شرط اصلی بازسازی پایدار است و جمعیت همیاران سلامت روان ایران با درک عمیق از همین ضرورت، در سال‌های گذشته تلاش کرده است تا شکاف میان امدادرسانی جسمی و بهزیستی روانی را پر کند.
تاریخچه و ساختار تخصصی جمعیت همیاران سلامت روان ایران نشان‌دهنده ظرفیت بالای این نهاد مردمی در مواجهه با بحران‌ها است. این جمعیت با بهره‌گیری از شبکه گسترده‌ای از نیروهای داوطلب متخصص، روان‌شناسان، مددکاران اجتماعی و تسهیل‌گران آموزش‌دیده در سراسر کشور، ساختاری چابک و انعطاف‌پذیر برای حضور به‌موقع در کانون‌های بحران ایجاد کرده است. رویکرد این سازمان بر مبنای توانمندسازی جامعه‌محور استوار است؛ به این معنا که به جای نگاه از بالا به پایین، ساکنان مناطق آسیب‌دیده را به عنوان عامران اصلی بازسازی زندگی خود می‌شناسد و تلاش می‌کند با ارائه خدمات مشاوره‌ای و روان‌شناختی، تاب‌آوری فردی و جمعی آن‌ها را تقویت کند. این رویکرد پیشگیرانه و مداخله‌گرانه، فرآیند بازگشت به شرایط عادی را تسریع می‌بخشد و از بروز آسیب‌های ثانویه پس از سانحه جلوگیری می‌کند.
یکی از مهم‌ترین اقدامات جمعیت همیاران سلامت روان ایران در هنگام وقوع سوانح، اعزام تیم‌های تخصصی حمایت‌های روانی‌اجتماعی به مناطق حادثه‌دیده در کوتاه‌ترین زمان ممکن است. این تیم‌ها که عموماً با عنوان گروه‌های «محرک سلامت روان» یا تیم‌های مداخلات بحران شناخته می‌شوند، در روزهای نخستین پس از سانحه در میان آسیب‌دیدگان حضور می‌یابند. اقداماتی که در این مرحله انجام می‌شود شامل تخلیه هیجانی، کاهش اضطراب حاد، کمک به بازماندگان برای پذیرش واقعیت تلخ سانحه، شناسایی افراد در معرض خطر بالا و ارائه مشاوره‌های فردی و گروهی است. حضور این متخصصان در چادرها، کمپ‌های اسکان اضطراری و مناطق آسیب‌دیده، مأمنی امن برای افرادی است که دنیای پیرامون خود را از دست رفته می‌بینند و نیاز به گوش شنوایی دارند که بدون قضاوت، دردها و رنج‌های آنان را بشنود.
در مرحله بازسازی میان‌مدت و بلندمدت، نقش این جمعیت شکل تخصصی‌تر و ساختاریافته‌تری به خود می‌گیرد. بازسازی روانی تنها به چند جلسه مشاوره اولیه محدودچ نمی‌شود، بلکه فرآیندی مستمر است که نیازمند برنامه‌ریزی دقیق برای گروه‌های آسیب‌پذیر از جمله کودکان، زنان سرپرست خانوار، سالمندان و معلولان است. کودکان به عنوان آسیب‌پذیرترین قشر در سوانح، بیشترین واکنش‌های تروماتیک را بروز می‌دهند. جمعیت همیاران سلامت روان ایران با راه‌اندازی فضاهای دوستدار کودک و اجرای برنامه‌های بازی‌درمانی، هنردرمانی و فعالیت‌های آموزشی در مناطق سانحه‌دیده، به کودکان کمک می‌کند تا هیجانات سرکوب‌شده و ترس‌های خود را برون‌ریزی کنند و بار دیگر به زندگی روزمره و جریان تحصیل بازگردند. همچنین توجه به مسائل زنان و مادران که بار عاطفی و مدیریت بحران درون خانواده را به دوش می‌کشند، از دیگر محورهای اصلی فعالیت‌های این نهاد در بازسازی مناطق است.
توانمندسازی محلی و ارتقای سرمایه اجتماعی از دیگر دستاوردهای حضور جمعیت همیاران سلامت روان ایران در مدیریت سوانح است. سوانح طبیعی معمولاً شیرازه‌های اجتماعی و شبکه‌های حمایتی سنتی محلات را از هم می‌پاشند. این جمعیت با برگزاری کارگاه‌های آموزشی تسهیل‌گری و تقویت ساختارهای داوطلبانه محلی، به بازسازی پیوندهای اجتماعی میان آسیب‌دیدگان کمک می‌کند. آموزش اهالی محلی برای همیاری با یکدیگر، تشکیل گروه‌های خودیاری و ارتقای سواد سلامت روان در میان ساکنان مناطق بحران‌زده، باعث می‌شود که جامعه محلی پس از خروج تیم‌های امدادی نیز قادر باشد در برابر مشکلات ایستادگی کند و از یکدیگر حمایت نماید. این رویکرد، تاب‌آوری محله‌ای را به شکلی پایدار ارتقا می‌دهد و از وابستگی بلندمدت آسیب‌دیدگان به نهادهای دولتی و امدادی جلوگیری می‌کند.
همکاری‌های بین‌بخشی و هماهنگی با سازمان‌های دولتی و نهادهای متولی مدیریت بحران، نقطه قوت دیگری در عملکرد این جمعیت است. مدیریت موثر سوانح نیازمند یکپارچگی میان نهادهای تصمیم‌ساز و سازمان‌های جامعه مدنی است. جمعیت همیاران سلامت روان ایران با برقراری ارتباط مستمر با سازمان بهزیستی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، هلال احمر و سایر نهادهای امدادی، تلاش کرده است تا خدمات سلامت روان را به عنوان یک بخش جدایی‌ناپذیر و استاندارد در پروتکل‌های ملی مدیریت بحران جای دهد. این هماهنگی باعث می‌شود که موازی‌کاری کاهش یابد، منابع محدود موجود بهینه‌تر مصرف شوند و پوشش خدمات حمایتی در گسترده‌ترین شکل ممکن به دست نیازمندان واقعی برسد.
آموزش پیش از وقوع بحران و آمادگی جامعه، روی دیگر سکه فعالیت‌های این جمعیت است. کارشناسان این حوزه به درستی باور دارند که بهترین زمان برای مدیریت سوانح، پیش از وقوع آن‌هاست. جمعیت همیاران سلامت روان ایران علاوه بر مداخلات پس از بحران، برنامه‌های گسترده‌ای را در زمینه ارتقای آگاهی‌های عمومی، برگزاری دوره‌های آموزشی آمادگی در برابر سوانح، و تربیت نیروی انسانی داوطلب در سطح محلات و استان‌ها اجرا می‌کند. هنگامی که افراد جامعه با اصول اولیه مواجهه با استرس‌های بحرانی، کنترل هیجانات در شرایط اضطراری و راه‌های حمایت از اطرافیان آشنا باشند، در زمان وقوع سانحه با آسیب‌های روانی کمتری مواجه خواهند شد و واکنش‌های منطقی‌تر و سازنده‌تری از خود بروز خواهند داد.
با این حال، مسیر فعالیت‌های حمایتی در سوانح با چالش‌ها و موانعی نیز روبرو است. کمبود منابع مالی پایدار، نگاه‌های مقطعی و پروژه‌ای به مقوله سلامت روان در بحران‌ها، فرسودگی شغلی و روانی نیروهای داوطلب به دلیل مواجهه مکرر با رنج و درد انسانی، و گاهی موانع بروکراسی اداری از جمله مشکلاتی است که سازمان‌های غیردولتی مانند جمعیت همیاران سلامت روان ایران با آن دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند. برطرف کردن این چالش‌ها نیازمند نگاه حمایتی دولت، تسهیل قوانین مربوط به فعالیت نهادهای مدنی، و فرهنگ‌سازی عمومی برای شناخت اهمیت سلامت روان در تمامی چرخه مدیریت بحران است تا این سازمان‌ها بتوانند با قدرت و استمرار بیشتری به رسالت انسانی خود عمل کنند.
در چشم‌انداز آینده مدیریت سوانح در کشور، ضرورت دارد که جایگاه سازمان‌های مردم‌نهاد تخصصی بیش از پیش تقویت شود. بحران‌های ناشی از تغییر اقلیم، مخاطرات زیست‌محیطی و حوادث پیچیده مدرن ایجاب می‌کند که مدل‌های سنتی مدیریت بحران کنار گذاشته شده و مدل‌های مبتنی بر جامعه و متکی بر تاب‌آوری روان‌شناختی جایگزین آن‌ها گردند. جمعیت همیاران سلامت روان ایران با کوله‌باری از تجربه حضور در سوانح بزرگ سالیان گذشته، این ظرفیت را دارد که به عنوان بازوی علمی و اجرایی مطمئن در کنار حاکمیت قرار گیرد و نقشه راه جامع‌تری برای بازسازی روانی‌اجتماعی مناطق آسیب‌دیده تدوین نماید.
در مجموع، نقش جمعیت همیاران سلامت روان ایران در بازسازی و مدیریت سوانح فراتر از ارائه خدمات مشاوره‌ای ساده است؛ این نهاد با ایجاد پل ارتباطی میان رنج‌های ناشی از بحران و امید به زندگی دوباره، فرآیند بازسازی را از یک اقدام عمرانی خشک و بی‌روح به جریانی زنده، انسانی و توانمندساز تبدیل می‌کند. سرمایه‌گذاری روی سلامت روان در بحران‌ها، سرمایه‌گذاری روی آینده انسانی جامعه است و استمرار فعالیت‌های این جمعیت، گواهی روشن بر اهمیت و اثربخشی نهادهای مدنی در التیام زخم‌های ملی است. سوانح هرچند ویرانگرند، اما با حضور نیروهای متعهد، متخصص و مردمی، می‌توانند به نقطه‌ای برای شکوفایی تاب‌آوری جمعی و بازسازی هوشمندانه جوامع تبدیل شوند.
