علیرضا محمودی فرد؛ پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
در روزگاری که شوکهای جهانی به امری عادی بدل شدهاند—از همهگیریِ کرونا تا جنگ در اوکراین، از قطع زنجیرهی تأمین تا بحران انرژی و مواد غذایی—دیگر نمیتوان از «اقتصاد مقاوم» بهعنوان یک شعار یا توصیهی اخلاقی سخن گفت. اقتصاد مقاوم، امروز به یک «ضرورت محاسبهشده» و یک «چارچوب تحلیلی» تبدیل شده است.
اما پرسش این است: اقتصاد مقاوم دقیقاً به چه معناست؟ چه شاخصهایی به ما میگویند که اقتصادی «مقاوم» است یا نیست؟ و چگونه میتوان این پارادایم را از حرف به عمل آورد؟
تعریف عملیاتی: اقتصاد مقاوم یعنی چه؟
بگذارید تعریف را ساده کنیم: اقتصادی که در برابر شوکهای بیرونی—تحریم، نوسانات قیمت نفت، قطع دسترسی به بازارهای جهانی، یا بحرانهای طبیعی—نهتنها فرو نمیریزد، بلکه بدون تغییر بنیادینِ ساختارِ خود، به مسیر تعادلی بازمیگردد. این «بازگشت به تعادل»، مهمترین شاخصِ مقاومت است؛ اقتصاد مقاوم، اقتصادی نیست که شوک نمیبیند؛ شوک میبیند، اما «تاب میآورد» و پس از عبور موج، روی پای خود میایستد.
در ادبیات علمی، سه مؤلفهی اصلی برای تابآوری اقتصادی تعریف شده است: جذب (جذب ضربهی اولیه بدون آسیب ساختاری)، تطبیق (تغییر موقت در فرآیندها برای عبور از بحران) و بازیابی (بازگشت به سطح تولید و اشتغال پیش از بحران در بازهی زمانی معقول)؛ اقتصاد مقاوم، اقتصادی است که در هر سه مؤلفه، امتیاز بالایی کسب کند.
شاخصهای عینی اقتصاد مقاوم
برای آنکه از کلیگویی خارج شویم، باید اقتصاد مقاوم را روی اعداد و ارقام پیاده کنیم؛ بر اساس تجربهی جهانی و پژوهشهای بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول، مهمترین شاخصهای اقتصاد مقاوم عبارتاند از:
۱. نسبت ذخایر ارزی به بدهیهای کوتاهمدت: اقتصادی که ذخایر ارزی آن حداقل سه برابر بدهیهای یکسال آینده باشد، در برابر حملات ارزی و خروج ناگهانی سرمایه مقاوم است؛ این شاخص، خط دفاع اول در برابر بحرانهای مالی است.
۲. تنوع صادراتی (شاخص هیرشمن‑هرفیندال): هرچه سبد صادراتی یک کشور متنوعتر باشد، وابستگی آن به یک کالا (مثلاً نفت) کمتر است و شوکهای قیمتی اثر کمتری بر آن میگذارد؛ شاخصی که عدد آن از ۰/۲ پایینتر بیاید، نشانهی تنوع خوب است.
۳. نسبت کسری بودجه به تولید ناخالص داخلی: اقتصادی که کسری بودجه آن بهطور میانگین زیر ۳ درصد تولید ناخالص داخلی باقی بماند، در برابر شوکهای درآمدی مقاومتر است؛ کسری مزمن و بزرگ، اقتصاد را در برابر هر بحرانی شکننده میکند.
۴. نسبت بدهی خارجی به صادرات: هرچه این نسبت پایینتر، فشار بازپرداخت بدهی در زمان کاهش درآمدهای ارزی کمتر است؛ عدد زیر ۱۰۰ درصد مطلوب، زیر ۵۰ درصد عالی تلقی میشود.
۵. شاخص پیچیدگی اقتصادی: معیاری که تنوع و دانشِ نهفته در محصولات صادراتی یک کشور را میسنجد؛ اقتصادهای مقاوم، پیچیدگی بالایی دارند؛ چون میتوانند در بحران، محصول خود را تغییر دهند بدون آنکه کل زنجیرهی تولید فرو بریزد.
پارامترهای نرمافزاریِ اقتصاد مقاوم
اما اقتصاد مقاوم، فقط اعداد و ارقام نیست. سه پارامتر «نرم» نیز تعیینکنندهاند:
الف) سرمایهی اجتماعی: سطح اعتماد در جامعه، کیفیت شبکههای همیاری و میزان مشارکت مدنی. پژوهشها نشان دادهاند کشورهایی با سرمایهی اجتماعی بالاتر، در بحرانها عملکرد اقتصادی به مراتب بهتری داشتهاند.
ب) انعطافپذیری نهادی: سرعت تصمیمگیری در نهادهای دولتی و خصوصی هنگام بحران، توانایی تغییر مقررات بهصورت موقت، و حافظهی نهادی برای یادگیری از بحرانهای قبلی.
ج) کیفیت حکمرانی: شفافیت، پاسخگویی، حاکمیت قانون و کنترل فساد. بدون این چهار مؤلفه، هیچ تکنیک اقتصادی نمیتواند مقاومت واقعی ایجاد کند.
چارچوب عملیاتی: از شاخص تا اقدام
حال که شاخصها را شناسایی کردیم، سوال این است: چگونه اقتصاد را بهسمت مقاومت سوق دهیم؟ چهار اقدام اولویتدار:
گام اول: مدیریت شفاف ذخایر. ذخایر ارزی باید نه صرفاً انباشته، بلکه هوشمندانه مدیریت شوند؛ تخصیص به واردات مواد اولیهی تولید، نه کالاهای لوکس؛ سرمایهگذاری در زیرساختهای وارداتجایگزین، نه پروژههای تشریفاتی.
گام دوم: توسعهی زنجیرههای تأمین منطقهای. وابستگی به یک قطب خاص برای تأمین کالاهای اساسی، اقتصاد را شکننده میکند. تنوعبخشی به شرکای تجاری در همسایگی (پاکستان، ترکیه، روسیه، چین، هند) یک الزام استراتژیک است.
گام سوم: حمایت از کسبوکارهای کوچک و متوسط؛ این بنگاهها، شوکگیرندههای اصلی اقتصاد هستند؛ معافیتهای مالیاتی در بحران، خطوط اعتباری سریع و کاهش هزینههای اداری، سه ابزار کلیدی است.
گام چهارم: آموزش سواد مقاومتی. دانشگاهها باید «مدیریت در شرایط بحران» را جزء دروس اجباری همهی رشتههای مدیریت، اقتصاد و مهندسی صنایع قرار دهند؛ مقاومت، مهارتی است که باید یاد گرفته شود.
افق پیش رو: از مقاومت تا رقابتپذیری
نکته نهایی اینکه اقتصاد مقاوم، نقطهی پایان نیست؛ اقتصاد مقاوم، سکوی پرتاب بهسمت اقتصاد «رقابتپذیر» و «پویا»ست.
بسیاری از کشورها تصور میکردند مقاومت یعنی «لاک دفاعی» گرفتن؛ اما تجربهی کشورهای شرق آسیا نشان داد که مقاومت واقعی یعنی «چابکی برای جهش در بحران». اقتصاد مقاوم، اقتصادی نیست که وضع موجود را حفظ کند؛ اقتصادی است که از هر بحرانی برای بازآفرینی خود استفاده کند؛ تهدیدها را به فرصت تبدیل میکند؛ این تفاوت میان «تابآوری منفعلانه» و «پویایی فعالانه» است.
ملت شریف ایران، شواهد متعددی از مقاومت را در چهار دههی گذشته به نمایش گذاشته است؛ اما برای عبور از مقاومت بهسمت شکوفایی، باید شاخصها را شفاف تعریف کنیم، پارامترها را بپذیریم و بر اساس داده حرکت کرده و تلاش کنیم در میر بهبود مستمر قرار گیریم؛ اقتصاد مقاوم، شعاری برای ماندن نیست؛ برنامهای برای جهیدن است.
جمعبندی: اقتصاد مقاوم، پارادایمی عملیاتی با پنج شاخص اصلی (نسبت ذخایر ارزی به بدهی، تنوع صادراتی، کسری بودجه، بدهی خارجی، پیچیدگی اقتصادی) و سه پارامتر نرم (سرمایهی اجتماعی، انعطاف نهادی، کیفیت حکمرانی) است؛ تبدیل شعار به عمل، نیازمند مدیریت شفاف ذخایر، توسعهی زنجیرههای تأمین منطقهای، حمایت از کسبوکارهای کوچک و آموزش سواد مقاومتی است.
برچسب:
، ، تابآوری اقتصادی، جذب شوک، تطبیق با بحران، بازیابی پس از شوک، نسبت ذخایر ارزی به بدهی، تنوع صادراتی، شاخص هیرشمن‑هرفیندال، کسری بودجه به تولید ناخالص داخلی، نسبت بدهی خارجی به صادرات، شاخص پیچیدگی اقتصادی، سرمایه اجتماعی، انعطافپذیری نهادی، کیفیت حکمرانی، مدیریت شفاف ذخایر، زنجیرههای تأمین منطقهای، کسبوکارهای کوچک و متوسط، آموزش سواد مقاومتی، جهش در بحران
