اوپكِ 65 ساله

به گزارش واحد انتشارات و مستندنگاری وزارت نفت، قیمت جهانی نفت ‌خام از ابتدای کشف و رواج مصرف آن تاکنون، تحت تأثیر عوامل مختلف، فرازوفرودهای فراوانی داشته است. بررسی تاریخی نشان می‌دهد که در 150 سال گذشته مجموعه عوامل مختلفی در نوسان قیمت نفت مؤثر بوده‌اند؛ ازجمله ظرفیت تولید، افزایش مصرف جهانی، جنگ‌ها، تحریم‌ها، بیماری‌های همه‌گیر، هزینه تمام‌شده تولید و رکود یا رونق اقتصاد جهانی.

کنترل قیمت بازار نفت‌خام تا وقوع جنگ جهانی اول (1914) در دست شرکت استاندارد اویل بود. شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا عموماً تمرکز خود را بر فروش فرآورده‌های نفتی قرار داده بود. در فاصله دو جنگ جهانی، هم مصرف نفت افزایش قابل توجهی یافت و هم با پیدایی شرکت‌های جدید نفتی، تعداد بازیگران افزایش یافت و بازارهای جهانی (جز شوروی و آمریکا) را طی قراردادهایی همچون اکناکاری بین خود تقسیم کردند. اگرچه که بازار نفت هنوز در کنترل ایالات متحده بود.

کنترل قیمت و بازار نفت پس از جنگ جهانی دوم همچنان در دست شرکت‌های نفتی بین‌المللی (موسوم به هفت‌ خواهران) بود. حتی ملی‌شدن نفت ایران در سال 1950 و وقوع کودتای 1953 نتوانست این انحصار را بشکند. امضای قرارداد کنسرسیوم بین هفت خواهران نفتی و دولت ایران پاسخ شرکت‌ها به این بحران بود تا کنترل نفت همچنان در اختیار آنها باقی بماند.

دیگر شرکت‌‎های تولیدکننده نفت در دهه 1950 میلادی (دهه 1330 شمسی) به این انحصار واکنش نشان دادند و به‌دنبال یافتن راه‌حلی برای اتخاذ سیاست یکسان در زمینه تولید و قیمت نفت چندبار گرد هم آمدند. نخستین بار، سال 1337 نشستی مهم با حضور کشورهای عربی تولیدکننده نفت و ایران و ونزوئلا تشکیل شد. دیدارها و گفت‌وگوهای چندجانبه تا سال 1339 ادامه یافت، سرانجام بازیگری قدرتمند در بازارهای جهانی نفت متولد شد.

نمایندگان ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، ونزوئلا و دو ناظر از امارات متحده عربی و قطر که خواهان افزایش درآمد حاصل از نفت خود بودند، روزهای 10 تا 14 سپتامبر 1960 (19 تا 23 شهریور 1339) در بغداد گرد هم آمدند. فؤاد روحانی، فتح‌الله نفیسی و منوچهر فرمانفرمائیان در هیئت نمایندگی ایران حضور داشتند. در این میان، عملکرد نمایندگان ایران و اشراف غیرقابل انکار آنها بر زوایای بازار و چشم‌انداز آینده نفت با تحسین حاضران روبه‌رو شد.

در پایان کنفرانس، قطعنامه‌ای برای آغاز همکاری کشورهای نفت‌خیز در مقابل شرکت‌های نفتی بین‌المللی صادر و مقرر شد کشورهای عضو، دو بار در سال گرد هم آیند تا سیاست مناسبی برای مقابله با کارتل‌های نفتی اتخاذ کنند. به این ترتیب، سازمان اوپک (سازمان کشورهای صادرکننده نفت) پا به عرصه گذاشت. «فؤاد روحانی» نیز به‌عنوان نخستین دبیرکل این سازمان انتخاب شد.

اتخاذ سیاست یکسان در کنترل تولید نفت، قیمت نفت و مقابله با شرکت‌های بین‌المللی نفتی، راهبرد اصلی سازمان اوپک بود. در واقع، می‌توان تولد اوپک را نتیجه تعارض شرکت‌های نفتی بین‌المللی (IOC) و شرکت‌های نفتی دولت‌های تولیدکننده نفت (NIOC) دانست.

فؤاد روحانی (رئیس هیئت نمایندگی ایران)

احمد سید عمر (رئیس هیئت نمایندگی کویت)

عبدالله الطریقی (رئیس هیئت نمایندگی عربستان سعودی)

طلعت الشیبانی (رئیس هیئت نمایندگی عراق)

خوان پابلو پرز آلفونسو (رئیس هیئت نمایندگی ونزوئلا)