تاب‌آوری در برابر سیل (Flood Resilience) چیست ؟
تاب آوری در سیل
تاب آوری در برابر سیل به معنای توانایی جوامع و سکونتگاه‌های انسانی در مقابله با خطرات سیلاب و تغییرات محیطی ناشی از آن است.
تاب‌آوری در برابر سیل (Flood Resilience) به معنای ظرفیت و توانمندی یک سامانه، جامعه، سکونتگاه یا فرد برای پیش‌بینی، مقاومت، جذب، سازگاری و بازیابی سریع و کارآمد در مواجهه با مخاطره سیل است؛ به‌گونه‌ای که نه تنها عملکردها، ساختارها و هویت اصلی جامعه حفظ شود، بلکه از تجربه سیل برای «بهتر بازساختن» (Build Back Better) و کاهش آسیب‌پذیری در برابر رخدادهای آینده درس گرفته شود.
به بیان دیگر، تاب‌آوری صرفاً به معنای «جلوگیری از ورود آب» (نگاه صرفاً سازه‌ای یا دفاعی) نیست، بلکه رویکردی جامع است که می‌پذیرد سیل ممکن است رخ دهد، اما سیستم باید به شکلی طراحی و مدیریت شود که کمترین خسارت جانی، مالی، روانی و زیست‌محیطی پدید آید و جامعه بتواند در کوتاه‌ترین زمان به پایداری بازگردد.
این توانایی نه تنها شامل عوامل محیطی و اقلیمی بلکه اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی نیز را در بر میگیرد. از آنجا که تغییرات آب و هوایی و رشد شهرنشینی و روستانشینی منجر به افزایش خطرات سیلاب شده است، رویکردهای تاب آوری در حوزه سیل بسیار ضروری به نظر میآید.
تاب‌آوری در برابر سیل (Flood Resilience) به معنای ظرفیت و توانمندی یک سامانه، جامعه، سکونتگاه یا فرد برای پیش‌بینی، مقاومت، جذب، سازگاری و بازیابی سریع و کارآمد در مواجهه با مخاطره سیل است؛ به‌گونه‌ای که نه تنها عملکردها، ساختارها و هویت اصلی جامعه حفظ شود، بلکه از تجربه سیل برای «بهتر بازساختن» (Build Back Better) و کاهش آسیب‌پذیری در برابر رخدادهای آینده درس گرفته شود.
به بیان دیگر، تاب‌آوری صرفاً به معنای «جلوگیری از ورود آب» (نگاه صرفاً سازه‌ای یا دفاعی) نیست، بلکه رویکردی جامع است که می‌پذیرد سیل ممکن است رخ دهد، اما سیستم باید به شکلی طراحی و مدیریت شود که کمترین خسارت جانی، مالی، روانی و زیست‌محیطی پدید آید و جامعه بتواند در کوتاه‌ترین زمان به پایداری بازگردد.
ابعاد اصلی تاب‌آوری در برابر سیل
تاب‌آوری در برابر سیل معمولاً در چند بعد به‌هم‌پیوسته تعریف و تحلیل می‌شود:
1. تاب‌آوری اجتماعی و روانی:
* آگاهی، آموزش و آمادگی عمومی شهروندان نسبت به خطرات سیل.
* سرمایه اجتماعی، همبستگی محلی و توانایی شبکه‌های مردمی در امدادرسانی و حمایت متقابل.
* بهداشت روان و توانایی روانی افراد در مواجهه با تروما و شوک ناشی از بحران.
2. تاب‌آوری کالبدی و زیرساختی:
* استحکام و سازگاری ساختمان‌ها و تأسیسات زیربنایی (شبکه‌های آب، برق، گاز، راه و بیمارستان‌ها) در برابر جریان آب.
* استفاده از راه‌حل‌های مبتنی بر طبیعت (Nature-based Solutions) در کنار سازه‌های مهندسی؛ مانند احیای تالاب‌ها، لایروبی طبیعی رودخانه‌ها، ایجاد دشت‌های سیلابی و سامانه‌های زهکشی پایدار شهری (SUDS).
3. تاب‌آوری اقتصادی:
* تنوع معیشتی و انعطاف‌پذیری اقتصادی خانوارها و کسب‌وکارها.
* پوشش‌های بیمه حوادث و دسترسی به منابع مالی اضطراری برای بازسازی سریع بدون افتادن در تله فقر یا بدهی‌های سنگین.
4. تاب‌آوری نهادی و مدیریتی:
* کارایی سامانه‌های هشدار سریع (Early Warning Systems) و برنامه‌های تخلیه اضطراری.
* شفافیت، هماهنگی بین‌بخشی و وجود طرح‌های جامع مدیریت یکپارچه حوضه آبخیز و حوادث غیرمترقبه.
چرخه تاب‌آوری در سیل
یک جامعه تاب‌آور در چهار فاز زمانی زیر عمل می‌کند:
* پیش از سیل (آمادگی و پیشگیری): آبخیزداری، عدم ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها، آموزش جامعه محلی و پایش مداوم اقلیمی.
* حین سیل (جذب و پاسخ): واکنش سریع، امداد و نجات موثر، اطلاع‌رسانی دقیق و عملکرد ایمن پناه‌گاه‌ها.
* پس از سیل (بازیابی و بازسازی): اسکان موقت مناسب، بازگرداندن سریع خدمات حیاتی و پشتیبانی روانی–اجتماعی از آسیب‌دیدگان.
* دوره یادگیری و انطباق: اصلاح قوانین و ساختارها بر اساس درس‌های آموخته‌شده برای ارتقای ظرفیت تاب‌آوری در چرخه‌های بعدی.
جهان سراسر تلاطم و تکاپو و هر لحظه سرشار از رویدادهایی است که گاهی هولناک و غافلگیرکننده جلوه می‌کنند. در چنین شرایطی باید هر آن منتظر اتفاقی ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی بود که دانش روز بشر توان پیشگیری قطعی از وقوع آنها را ندارد؛ این دقیقاً همان نقطه‌ای است که رویکرد تاب‌آوری حرف‌های فراوانی برای گفتن دارد. مدیریت سیل عبارت است از مجموعه اقدامات و فرآیندهایی که برای کاهش و تعدیل تأثیرات آن پیش، حین و پس از وقوع صورت میگیرد.
مفهوم تاب‌آوری سیل نیز بر پایه‌هایی همچون توانایی جذب و مقابله، مدیریت، هدایت و سازماندهی مجدد، و بازتاب تجربیات در تصمیمات آتی بنا شده است و این رویکرد از پنج اصل بنیادین تبعیت می‌کند که تاب‌آوری را به عنوان برآیند مدیریت نوین معنا می‌بخشند.
این مسیر و گام‌های پنج‌گانه به این ترتیب دنبال می‌شوند:
گام اول، ظرفیت‌سازی و برخورداری از امکانات و فضاهای شهری برای جذب و پذیرش مخاطرات سیل یا همان پیش‌بینی است.
گام دوم، تأکید بر مقاومت و تحمل‌پذیری به منظور جلوگیری از مخاطرات یا به حداقل رساندن خسارات اهمیت می‌یابد.
گام سوم، مواجهه موفق و سریع در هنگام رخداد را شامل می‌شود.
گام چهارم، برگشت به حالت اولیه و بازیابی است.
گام پنجم، به ترمیم، بازسازی و استفاده از تجربیات در آینده می‌پردازد تا بهبود فرآیندهای مشارکتی و اقدام جمعی در تمامی مراحل محقق شود.
با این حال، در عمل با چالش‌های ساختاری مهمی روبه‌رو هستیم؛ گویی سیل متولی سازمانی مشخصی ندارد و اغلب هماهنگی میان‌بخشی سازمان‌های متعدد مورد انتظار است که به دلایل عدیده آسان به‌دست نمی‌آید. سازمان‌هایی که گاه مأموریت‌های ذاتی متفاوتی دارند، به‌سختی می‌توانند در شرایط بحران از عهده مأموریتی مشترک برآیند و همین امر کار گروهی و اقدام جمعی را بسیار دشوار می‌سازد. از سوی دیگر، ابعاد سازه‌ای و غیرسازه‌ای سیل به‌عنوان یک پدیده طبیعی به نهادهایی متصل است که در مواردی بسیار منفک، دور از هم و گاه متعارض‌اند و این گسستگی، امکان اقدام منسجم و ساختارمند را تحت تأثیر منفی قرار میدهد.
تاب‌آوری به مفهوم عام خود همواره تحت تأثیر عوامل محیطی، اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و در نهایت مدیریتی است و تاب‌آوری جوامع و سکونتگاه‌های انسانی نیز از این قاعده مستثنی نیست. هنگامی که این مخاطرات بر زندگی و زیست جوامع اثر می‌گذارند و تاب‌آوری سیستم ناکافی است، با پدیده‌ای تلخ به نام فاجعه روبه‌رو می‌شویم.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی پدر تاب آوری ایران مدیریت سیل عبارت است از مجموعه اقدامات و فرآیندهایی که برای کاهش و تعدیل تأثیرات آن پیش، حین و پس از وقوع صورت میگیرد.
در حقیقت بدکارکردی های سیاسی، زیست محیطی، اجتماعی، آموزشی و اقتصادی و سوء مدیریت است که موجب نا تاب آوری و آسیب پذیری است، به قراری که با اندکی مبالغه بتوان گفت فاجعه همان ناتاب آوری است.
چه در تغییرات اقلیمی و چه در بدکارکردی های اقتصادی و مدیریتی، ناتاب آوری فاجعه است، بخش عمده ای از مخاطرات و تهدیدات خصوصاً در مسائلی چون زلزله و سیل در خطای انسانی، فقدان دانش فنی و سوء مدیریت است.
پیش بینی و شناخت تهدیدات و مخاطرات اجتماعی علم است، عالمانه و معنوی رفتار کردن مطلوب است. تاب آوری همزمان دانش و توسعه مدیریت پیشگیری، قدرت مواجهه و توان بازسازی را تحت حمایت خود دارد.
حتی شناسایی و رصد تهدیدات و مخاطرات اقتصادی و اکولوژیک و غیره نیز به منظور کاهش آسیب پذیری و توسعه تاب آوری میتواند بستر مناسبی حتی برای کارآفرینی و اشتغال باشد.
که صد البته تاب آوری می تواند در ناکارآمدی و نبود پیش بینی های مناسب رویکردی کارساز و پاسخگو باشد تاب آوری همانگونه که در جذب تغییرات و ایجاد تحولات موثر است، آستانه تحمل را افزایش و قدرت سازماندهی و ساماندهی مجدد را توسعه میدهد.
مخاطرات طبیعی برحسب ماهیت خود قابلیت تکراردارند و البته اجتناب ناپذیر هستند. هرسال به هم آنگونه که بهار و تابستان دارد و به هم آنگونه که پاییز و زمستان دارد و چه بسا زلزله و سیل و طوفان هم داشته باشد اما سوال اصلی این است برای مواجهه موفق با این پدیده های طبیعی ممکن چه کرده ایم؟
خواسته و ناخواسته با زلزله و سیل و طوفان، سونامی و آتشفشان و … در همه جای این کره خاکی روبرو هستیم.
طبیعت رفتارهای خود را بروز میدهد و ما جز در مواردی معدود توانایی پیش بینی و پیشگیری از وقوع آنها را نداریم.
البته جای تعجب هم نیست که مخاطرات طبیعی از قبیل سیل و زلزله و … مکرر تکرار شوند اما خطای انسانی و سوء مدیریت مکرر، خارج از انتظار است.
تاب آوری برآیند و دستآورد مدیریت نوین است و سوء مدیریت چیزی جز آسیب و فاجعه به بار نخواهد آورد.
در واقع به همان میزان که در سامانه های اجتماعی، اقتصادی و اکولوژیک از تعقل و تعادل، خردورزی و معنویت دور شویم به همان میزان به آسیب و بحران و فاجعه نزدیک شده ایم، تاب آوری انقلاب خرد ورزی، خلاقیت و چاره جویی و محوریت تمامی برنامه های مقاوم سازی، توانمندی سازی، درمان فردی و جمعی است، تاب آوری مفهومی الزامی در تمامی پروتکل های پیشگیری و رویکردهای مداخلاتی در حوزه های سازه ای و غیرسازه ای، سخت افزاری و نرم افزاری است.
منبع : خانه تاب آوری
