ترکیب و سهم تجارت الکترونیک در ایران (بخش پایانی)

مهبد رضا اسکوئیان دکترا اقتصاد بین الملل و مدرس مجتمع فنی تهران

تجارت الکترونیک یکی از مباحث مهم در اقتصاد در حال حاضر است. با وجود دسترسی به اینترنت پرسرعت و آمار بالای تلفن های هوشمند، تجارت الکترونیک در زندگی فردی بیشتر مردم دنیا تاثیرگذار بوده است و سالانه میلیاردها نفر از تجارت الکترونیک استفاده می کنند.

مقاله حاضر به بررسی تجارت الکترونیک در جهان و ایران می پردازد. که در بخش نخست به تعاریف و نمایی کلی در این باره در جهان اشاره داشتیم در ادامه به تجارت الکترونیک در ایران می پردازیم.

مرکز توسعه تجارت الکترونیکی سالانه به منظور اندازه ‌گیری وضعیت تجارت الکترونیکی در کشور و تهیه اطلاعات با کیفیت برای سیاستگذاری و برنامه ‌ریزی، اقدام به انتشار گزارش سالانه تجارت الکترونیکی می‌ نماید.

آمارهای این مرکز را می توان جز معتبرترین آمارها در رابطه با تجارت الکترونیک در ایران دانست. بر اساس گزارش سال 1399 این مرکز:

● ضریب نفوذ اینترنت به 112.4 درصد رسیده که نسبت به سال قبل، 20 درصد رشد داشته است.
● ضریب نفوذ تلفن همراه هوشمند به 69 درصد رسیده که نسبت به سال قبل ، 28 درصد رشد داشته است.
● بیش از 589 هزار گواهی امضاء الکترونیکی صادر شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ، حدود 224 درصد رشد داشته است.
● ارزش اسمی معاملات تجارت الکترونیکی 10,970 هزار میلیارد تومان بوده که نسبت به سال قبل، 159 درصد رشد داشته است.
● ارزش حقیقی معاملات تجارت الکترونیکی 154 هزار میلیارد تومان برآورد شده است، که نسبت به سال قبل، 78 درصد رشد داشته است.
● مبلغ هر خرید الکترونیکی به طور میانگین 347 هزار تومان برآورد شده که نسبت به سال قبل، 24 درصد رشد داشته است .
● تعداد کل معاملات تجارت الکترونیکی حدود 3میلیارد فقره بوده که نسبت به سال قبل، 108 درصد رشد داشته است.
● تعداد معاملات الکترونیکی دولتی 338 هزار فقره بوده که نسبت به سال قبل، 35 درصد رشد داشته است .
● تعداد اینمادهای اعطا شده در سال 1399 نسبت به سال قبل با رسیدن به بیش از 31 هزار اینماد، 110 درصد رشد داشته است .
● 78 درصد از واحدهای تجارت الکترونیکی دارای نماد اعتماد ،علاوه بر وبسایت از شبکه های اجتماعی استفاده میکنند.
● حدود 93 درصد از واحدهای تجارت الکترونیکی ، از سرمایه گذار شخصی به منظور توسعه خود استفاده میکنند.
● حدود 77 درصد از واحدهای تجارت الکترونیکی از پست جمهوری اسلامی ایران به منظور ارسال و تحویل کالا استفاده میکنند.
● 46 درصد از صاحبان واحدهای تجارت الکترونیکی دارای نماد اعتماد ،بین 30 تا 40 سال سن دارند.
● 76 درصد از اینمادهای اعطا شده در سال 1399، مربوط به واحدهای تجارت الکترونیکی با ماهیت حقیقی بوده است.

همچنین بر اساس گزارش آنکتاد در سال 2019، رتبه ایران در حوزه تجارت الکترونیکی از میان 152 کشور ،42 شد که نسبت به سال قبل 7 پله ارتقا داشته است . با اینحال، سهم درآمد ایران از درآمد تجارت الکترونیکی در منطقه و در بین کشور های همسایه از جمله ترکیه، عربستان، امارت و غیره، تنها 7 درصد است .

طبق آمار جهانی منتشر شده در ژانویه 2021 ،تعداد کاربران تلفن هوشمند در ایران 58.2 میلیون نفر برآورد شده و از این منظر در جایگاه پانزدهم جهان قرار گرفته است.

همچنین براساس آمار جهانی اعلام شده در سال 2021 میانگین سرعت دانلود اینترنت موبایل در ایران حدود30.17 مگابیت بر ثانیه بوده است در حالیکه میانگین سرعت دانلود اینترنت موبایل در جهان حدود 53.38 مگابیت بر ثانیه گزارش شده است.

طبق گزارش جهانی در سال 2021 ضریب نفوذ اینترنت در جهان 64.2 درصد و در ایران بالاتر از میانگین جهانی بوده است.

ارزش اسمی تجارت الکترونیک ایران در سال 1399 نسبت به سال 1397 به میزان 159 درصد افزایش پیدا کرد که در جدول زیر نشان داده شده است:

تعداد کل معاملات تجارت الکترونیکی در سال 1399 به حدود 3.155.885.586 فقره رسیده است. این میزان نسبت به سال قبل با رشد 108 درصدی همراه بوده است.

از جمله دلایل رشد قابل توجه تعداد معاملات تجارت الکترونیکی، را میتوان به شیوع ویروس کرونا در سال 1399 و تغییر الگوی خرید توسط مصرف کنندگان دانست.

نتیجه گیری:

رتبه ایران در حوزه تجارت الکترونیکی از میان 152 کشور ،42 است. همچنین با در نظر گرفتن آمار ارائه شده در گزارش در حوزه زیرساخت تجارت الکترونیکی، از جمله رشد 10 درصدی در حوزه ضریب نفوذ تلفن همراه نسبت به سال 1398 ، با رسیدن به عدد 155.9 درصد و همچنین رشد 20 درصدی در ضریب نفوذ اینترنت پهن باند با رسیدن به عدد 112.4 درصد که بالاتر از میانگین جهانی و منطقه است؛ میتوان گفت زیرساخت ارتباطی قابل قبولی برای رشد تجارت الکترونیکی در کشور وجود دارد.

از سوی دیگر ، آمار شاخصهای عملکرد تجارت الکترونیکی نشان از رشد مبلغی و تعدادی در تراکنش های تجارت الکترونیکی دارد. ارزش اسمی معاملات تجارت الکترونیکی نسبت به سال 1398 با رشد 159 درصدی همراه بوده است. بعلاوه تعداد کل معاملات تجارت الکترونیکی با رشد 108 درصدی نسبت به سال 1398 مواجه بوده است که نشان از استقبال بیشتر خریداران از خرید اینترنتی بوده است.

در نهایت با در نظر گرفتن آمار ارائه شده، میتوان نتیجه گرفت که هر چند تجارت الکترونیکی در ایران به طور کلی در مسیر رشد قرار دارد اما همچنان با موانعی از قبیل شرایط اقتصادی پر نوسان، ایجاد محدودیت های متعدد، سیاست گذاری های نادرست و عدم آموزش و اطلاع رسانی کافی به عموم در خصوص تجارت الکترونیکی روبروست.

یکی از مهمترین مواردی که منجر به محدودیت تجارت الکترونیکی در ایران شده است تحریم ها است که داد و ستد الکترونیکی ایران با خارج از کشور را بسیار دشوار نموده است.

در صورت برداشته شدن تحریم ها و دسترسی ایرانیان به شبکه مالی جهانی میتوان شاهد رشد زیاد تجارت الکترونیک ایران با کشورها دیگر و سهولت دریافت درآمدهای ناشی از این تجارت بود، مسئله ای که به دلیل پیچیدگیهای روابط خارجی ایران در آینده نزدیک قابل تصور نیست.