جامعه تاب‌آور چیست؟
نقش سلامت روان، امنیت مالی و سرمایه اجتماعی
ساختن جامعه‌ای تاب‌آور یکی از جدی‌ترین مسئولیت‌های سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان شهری و فعالان مدنی است، اما این مسئولیت تا زمانی که به تمام ابعاد زندگی انسان — از سلامت روان و ارتباطات اجتماعی گرفته تا امنیت مالی و هدفمندی — توجه نکند، نیمه‌کاره می‌ماند.
به گزارش روابط عمومی اداره کل بهزیستی استان خوزستان، تجربه بحران‌های دو دهه گذشته نشان داده است که جوامع، نه به‌اندازه منابع مادی‌شان، بلکه به‌اندازه کیفیت روابط انسانی و ظرفیت روانی اعضای خود در برابر شوک‌ها مقاومت می‌کنند. به همین دلیل، تاب‌آوری اجتماعی مفهومی یک‌بعدی نیست که تنها با ساخت زیرساخت یا انبار کردن منابع محقق شود؛ بلکه فرایندی پویا و چندلایه است که در آن انسان‌ها، نهادها و شبکه‌های ارتباطی همزمان نقش دارند.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری و معاونت علمی پزوهشی هسرا نمی‌توان انتظار داشت جامعه‌ای با فقر گسترده، مسکن نامناسب و شبکه حمایتی ضعیف، به‌صرف ارائه خدمات مشاوره‌ای، تاب‌آور شود.
مرور آثار پژوهشی نشان می‌دهد که تا امروز تعریف استاندارد و یکدستی از تاب‌آوری اجتماعی ارائه نشده است و پژوهشگران آن را بسته به پیشینه آموزشی و چارچوب نظری خود متفاوت مفهوم‌سازی می‌کنند. تحلیل منتشرشده در پایگاه تاب‌آوری دانشگاه حکیم سبزواری با مرور چهار دهه پژوهش در این حوزه نشان می‌دهد که بیشتر تعاریف، علی‌رغم تفاوت‌هایشان، بر یک اصل مشترک تأکید دارند: عملکرد مفید و مثبت یک جامعه در گذر زمان و پس از پشت سر گذاشتن نوعی بحران یا گرفتاری. اگرچه همه تعاریف تاب‌آوری اجتماعی به نظام‌های اجتماعی و موجودیت‌های جمعی توجه دارند، در کانون تمرکز آثار پژوهشی مفهوم «اجتماع» قرار گرفته است؛ به این معنا که جوامع می‌توانند از طریق ایجاد و به‌کارگیری فعالانه ظرفیت‌های اعضای خود، در برابر اختلال‌های اجتماعی و محیطی مقاومت کنند. همین پژوهش‌ها پیشنهاد می‌کنند که بررسی تجربی تاب‌آوری اجتماعی در چند سطح و با در نظر گرفتن روابط متقابل میان سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی انجام شود؛ رویکردی که نشان می‌دهد شرایط خانوادگی، ساختارهای محلی و نهادهای اجتماعی ظرفیت افراد را برای روبه‌رو شدن با چالش‌ها تقویت یا محدود می‌کنند.
سلامت روان؛ سنگ بنای توانمندی فردی و جمعی
بر پایه آخرین داده‌های منتشرشده سازمان جهانی بهداشت، بیش از یک میلیارد نفر در جهان با یک وضعیت سلامت روان زندگی می‌کنند و بر آورد این سازمان بر دو نکته همزمان استوار است:
نخست، راهبردهای مقرون‌به‌صرفه، اثربخش و امکان‌پذیری برای ارتقا، حفاظت و بازیابی سلامت روان وجود دارد؛
دوم، ضرورت اقدام در این حوزه غیرقابل‌انکار و فوری است. سازمان جهانی بهداشت سلامت روان را حالت بهزیستن روانی می‌داند که شخص را قادر می‌سازد با فشارهای زندگی کنار بیاید، توانایی‌های خود را درک کند، خوب یاد بگیرد و کار کند و به جامعه خود سهم داشته باشد.
این تعریف، سلامت روان را از یک مسئله فردی و درمانی به یک زیرساخت اجتماعی ارتقا می‌دهد؛ زیرساختی که هرچه مستحکم‌تر باشد، جامعه در برابر بحران‌های اقتصادی، بلایای طبیعی و همه‌گیری‌ها بهتر واکنش نشان می‌دهد.
عوامل تعیین‌کننده سلامت روان در چند سطح عمل می‌کنند.
در سطح فردی، مهارت‌های هیجانی، مصرف مواد و عوامل ژنتیکی می‌توانند آسیب‌پذیری را افزایش دهند؛
در سطح اجتماعی و محیطی، فقر، خشونت، نابرابری و محرومیت از محیط سالم خطر بروز اختلال‌های روانی را بالا می‌برند. سازمان جهانی بهداشت تصریح می‌کند که هیچ عامل واحدی نمی‌تواند نتیجه سلامت روان را به‌طور قاطع پیش‌بینی کند، اما برهم‌کنش مجموع این تعیین‌کننده‌ها در طول زمان، سلامت روان را شکل می‌دهد.
اهمیت این نکته برای تاب‌آوری اجتماعی در آن است که نمی‌توان انتظار داشت جامعه‌ای با فقر گسترده، مسکن نامناسب و شبکه حمایتی ضعیف، به‌صرف ارائه خدمات مشاوره‌ای، تاب‌آور شود.
عوامل محافظت‌کننده نیز در سراسر زندگی شکل می‌گیرند و به ساخت تاب‌آوری کمک می‌کنند؛ از مهارت‌های اجتماعی و هیجانی فردی و تعامل‌های اجتماعی مثبت گرفته تا دسترسی به آموزش باکیفیت، کار شایسته، محله‌های ایمن و پیوندهای اجتماعی قوی. سازمان جهانی بهداشت در میان برنامه‌های اثربخش، آموزش مهارت‌های اجتماعی و هیجانی در مدرسه را به‌عنوان رویکردی مؤثر در همه سطوح درآمدی معرفی می‌کند و سلامت روان در محیط کار را از مسیر قانون‌گذاری، سیاست‌های سازمانی، آموزش مدیران و مداخله‌های هدفمند قابل ارتقا می‌داند. از منظر سیاست‌گذاری تاب‌آوری، این یافته پیامی روشن دارد: سرمایه‌گذاری در مدرسه و محیط کار، سرمایه‌گذاری در مقاومت جمعی است، زیرا مهارت‌های آموخته‌شده در این دو نهاد در لحظه بحران به‌صورت توانایی تصمیم‌گیری، خودتنظیمی و کمک‌رسانی به دیگران ظاهر می‌شود.
سازمان جهانی بهداشت همچنین بر خدمات اجتماع‌محور تأکید می‌کند و روشن می‌سازد که پیشرفت کشورها در اجرای برنامه جامع اقدام سلامت روان ۲۰۱۳ تا ۲۰۳۰ ناکافی بوده است؛ واقعیتی که فاصله بین شناخت نظری و اقدام عملی در حوزه سلامت روان را نشان می‌دهد.
ارتباطات اجتماعی و سرمایه اجتماعی؛ زیرساخت نامرئی تاب‌آوری
اگر سلامت روان را سوخت افراد جامعه در نظر بگیریم، سرمایه اجتماعی شبکه ای است که این سوخت را توزیع می‌کند. بررسی ده‌ها پژوهش انجام‌شده درباره تاب‌آوری اجتماعی و سرمایه اجتماعی در شرایط بحران عمومی و بلایا نشان می‌دهد سرمایه اجتماعی یکی از تعیین‌کننده‌های اصلی تاب‌آوری جامعه است و قدرت شبکه‌های اجتماعی، حس تبادل و مقابله به‌مثل و اعتماد به دیگران و نهادها را بازتاب می‌دهد. این عناصر معمولاً به‌عنوان عوامل محافظت‌کننده تلقی می‌شوند که به جوامع امکان می‌دهند به‌صورت جمعی با تهدیدها روبه‌رو شوند و با آن‌ها سازگار شوند.
پژوهش‌ها سرمایه اجتماعی را به دسته‌های متفاوتی تقسیم می‌کنند که درک کارکرد آن را دقیق‌تر می‌سازد. در یک تقسیم‌بندی، سرمایه اجتماعی شناختی شامل ادراکات مردم از روابط جامعه است؛ یعنی اعتماد، کمک متقابل و احساس دلبستگی. در برابر آن، سرمایه اجتماعی ساختاری به آنچه واقعاً در جامعه رخ می‌دهد اشاره دارد؛ یعنی مشارکت و روابط اجتماعی بالفعل. تقسیم‌بندی دیگری میان سرمایه اجتماعی پیوندی، یعنی ارتباط افراد نزدیک به هم که به یک گروه خاص وابستگی ایجاد می‌کند، و سرمایه اجتماعی پل‌زننده، یعنی آشنایی‌ها و پیوندهای ضعیف میان گروه‌های اجتماعی مختلف، تمایز قائل می‌شود. تفاوت این دو در بحران‌ها آشکار می‌شود: سرمایه پیوندی به همدلی و پشتیبانی نزدیک پاسخ می‌دهد، در حالی که سرمایه پل‌زننده دسترسی به اطلاعات و منابع متنوع خارج از حلقه نزدیک را فراهم می‌کند.
مکانیزم اثرگذاری سرمایه اجتماعی بر تاب‌آوری چندلایه است. شبکه‌های انسانی و اعتماد میان شهروندان باعث می‌شود اطلاعات درست سریع‌تر منتقل شود، شایعه‌سازی کاهش یابد و مردم در زمان بحران به جای انفعال، نقش حمایتی و مشارکتی بگیرند. مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد و نهادهای محلی این بُعد را بیش از پیش تقویت می‌کند. در سطح روانی نیز، وجود حمایت اجتماعی و پیوندهای محلی با محافظت از سلامت روان در جریان بحران مرتبط است. جنبشی که این نوع پژوهش‌ها در سال‌های اخیر تجربه کرده‌اند معنادار است: از میانه دهه گذشته شمار مطالعات مربوط به تاب‌آوری جامعه و سرمایه اجتماعی در بستر بحران‌ها افزایش یافته است، که نشان می‌دهد پژوهش و سیاست‌گذاری به این پیوند توجه جدی‌تری پیدا کرده‌اند. با این حال پرسش‌هایی درباره اینکه بهترین شیوه سنجش این متغیرها کدام است و چه نوع مداخله‌ای بیشترین اثر را دارد، هنوز پاسخ قطعی نیافته است؛ امری که باید به احتیاط در سیاست‌گذاری و پرهیز از شعارهای ساده‌انگارانه درباره «مشارکت مردم» تعبیر شود.
امنیت مالی؛ احساس اطمینان که پیش‌شرط تاب‌آوری است
امنیت مالی چیزی فراتر از سطح درآمد است. جامعه‌ای که افرادش شغل پایدار ندارند، پس‌انداز اندکی در اختیار دارند یا از بیمه و حمایت مالی در برابر شوک‌های پیش‌بینی‌نشده بی‌بهره‌اند، حتی با متوسط درآمد بالا نیز در برابر بحران آسیب‌پذیر است. امنیت مالی به معنای آن درجه از اطمینان است که اجازه می‌دهد خانواده‌ها ریسک کنند، بلندمدت برنامه‌ریزی کنند و در مواجهه با بیماری، بیکاری یا بلای طبیعی انسجام خود را حفظ کنند. از این منظر، ثبات اقتصادی بستری است که سایر ابعاد تاب‌آوری در آن ریشه می‌گیرند.
تحلیل ابعاد تاب‌آوری اجتماعی نشان می‌دهد جامعه‌ای که از ثبات اقتصادی، فرصت‌های شغلی پایدار و منابع مالی حمایتی برخوردار باشد، با سرعت بیشتری پس از حوادث بازیابی می‌شود. اقتصاد مقاوم علاوه بر کاهش آسیب‌های اجتماعی، به بازسازی زیرساخت‌ها، خدمات و کسب‌وکارها کمک می‌کند. در مقابل، فقر و نابرابری اجتماعی از عواملی هستند که تاب‌آوری را کاهش می‌دهند و آسیب‌پذیری شهروندان را در هنگام بحران افزایش می‌دهند. این نکته در ادبیات سلامت روان نیز بازتاب دارد: سازمان جهانی بهداشت فقر، خشونت، نابرابری و محرومیت را از عوامل اجتماعی و محیطی افزایش‌دهنده خطر اختلال روانی می‌داند و در میان عوامل محافظ، به کار شایسته، آموزش باکیفیت و محله‌های ایمن اشاره می‌کند. بنابراین زنجیره‌ای شکل می‌گیرد که در آن اقتصاد ناپایدار به فشار روانی و فرسایش شبکه‌های حمایتی می‌رسد و در نهایت توان بازگشت جامعه را تضعیف می‌کند.
نکته‌ای که بسیاری از برنامه‌های توسعه از آن غافل می‌مانند این است که امنیت مالی تنها در سطح کلان و با رشد اقتصادی به دست نمی‌آید؛ بلکه به طراحی سازوکارهای خرد نیز نیاز دارد. بیمه درمانی و بیکاری در دسترس، سپرهای مالی موقت برای خانواده‌های بحران‌زده، تسهیلات خرد برای کسب‌وکارهای کوچک محلی، مسکن قابل دسترس و حمایت از اشتغال زنان سرپرست خانوار از جمله ابزارهایی هستند که اطمینان مالی را در سطح خانوار تقویت می‌کنند. اهمیت این سازوکارها در آن است که مانع تبدیل شوک‌های موقت به فروپاشی دائمی می‌شوند؛ همان منطقی که در ادبیات تاب‌آوری با عنوان ظرفیت جذب و بازگشت به وضعیت پیشین شناخته می‌شود. تجربه‌های بحران‌های اخیر نشان داده است که خانوارهای دارای بیمه و پس‌انداز، بسیار سریع‌تر از خانوارهای بدون پشتوانه از دوره رکود عبور می‌کنند؛ تفاوتی که در سطح محله به تفاوت میان بازسازی سریع و فروپاشی کسب‌وکارهای کوچک ترجمه می‌شود.
هدفمندی و معنای زندگی؛ حلقه گمشده در سیاست‌گذاری
هدفمندی همان بُعدی است که در سیاست‌گذاری توسعه بیشترین غفلت را تجربه می‌کند، هرچند در فهم تاب‌آوری نقشی کلیدی دارد. منظور از هدفمندی تنها انگیزه شخصی نیست؛ بلکه وجود تصویری مشترک از آینده مطلوب در سطح جامعه است که به شهروندان کمک می‌کند در میانه بحران، جهت حرکت و دلیل استقامت را ببینند. جامعه‌ای که برای فرزندان خود چشم‌اندازی روشن دارد، روایت‌های جمعی از عبور موفق از بحران‌های گذشته را پاس می‌دارد و برای مشارکت خود به معنایی فراتر از رفع نیازهای فوری قائل است، در برابر بی‌انگیزگی، مهاجرت نخبگان و فروپاشی انگیزه جمعی مقاوم‌تر است.
ابعاد فرهنگی و روانی تاب‌آوری اجتماعی به‌روشنی به این موضوع اشاره دارند. ارزش‌های فرهنگی، باورهای جمعی، هویت مشترک و حافظه تاریخی به تقویت همبستگی و احساس تعلق اجتماعی کمک می‌کنند؛ جوامعی که فرهنگ مشارکت، نوع‌دوستی، کمک به دیگران و مسئولیت‌پذیری را درونی کرده‌اند، در شرایط بحرانی کمتر دچار فروپاشی نظم اجتماعی می‌شوند. حتی روایت‌های فرهنگی از گذشته، نظیر تجربیات بازماندگان بحران‌ها، می‌تواند الگوی رفتاری مناسبی برای نسل جدید ایجاد کند. در همین حال، در سطح فردی، سلامت روان، امید به آینده، خودباوری و مهارت‌های کنترل استرس میزان تاب‌آوری جمعی را تعیین می‌کنند؛ زیرا زمانی که افراد از نظر روانی توانمند باشند، بهتر می‌توانند در شرایط بحران تصمیم بگیرند و از سقوط اجتماعی جلوگیری کنند.
ارتباط هدفمندی با سایر ابعاد دوطرفه است. از یک سو، تنها جامعه‌ای که احساس امنیت مالی و روابط اجتماعی معنادار دارد می‌تواند چشم‌انداز بلندمدت بسازد. از سوی دیگر، هدف مشترک موتور محرک سرمایه اجتماعی است؛ وقتی مردم دلیلی برای همکاری با یکدیگر ببینند، اعتماد و مشارکت محلی تقویت می‌شود و آمادگی جامعه برای روزهای دشوار افزایش می‌یابد.
چهار اقدام اجرایی برای پیوند دادن این ابعاد
نخستین اقدام، شناسایی و سنجش نظام‌مند این ابعاد پیش از وقوع بحران است.
مقام‌های محلی باید بدانند که در این جامعه چه سطحی از اعتماد عمومی، مشارکت مدنی، دسترسی به خدمات سلامت روان و امنیت مالی خانوار وجود دارد؛ زیرا بدون داده پایه، هر مداخله‌ای واکنشی و نامتوازن خواهد بود. تجربه پژوهش‌های موجود نشان می‌دهد که سنجش سرمایه اجتماعی و تاب‌آوری جامعه هنوز به ابزارهای استاندارد کامل نرسیده است و همین محدودیت، لزوم سرمایه‌گذاری در داده‌های محلی و پرسشنامه‌های بومی را دوچندان می‌کند.
دومین اقدام، گذار از تعریف واکنشی به تعریف پیش‌نگر است.
ادبیات علمی چهار ظرفیت متمایز برای تاب‌آوری شناسایی می‌کند: ظرفیت سازگاری، یعنی توان تحمل و تطابق با شرایط نامساعد و شوک‌ها؛ ظرفیت جذب، یعنی توان تحمل و همچنین بازیابی با تکیه بر دارایی‌ها و مهارت‌های موجود؛ ظرفیت پیش‌بینی، یعنی توانایش پیش‌بینی و کاهش آسیب‌پذیری؛ و ظرفیت دگرگون‌ساز، یعنی تغییر ساختاری به‌گونه‌ای که نظام‌ها با شرایط جدید بهتر روبه‌رو شوند. بسیاری از برنامه‌های کشوری تنها بر ظرفیت جذب پس از حادثه متمرکز می‌مانند و از ظرفیت پیش‌بینی و دگرگون‌ساز غفلت می‌کنند؛ در حالی که تاب‌آوری پایدار نیازمند هر چهار ظرفیت است.
سومین اقدام، پیوند دادن سلامت روان، اشتغال و سرمایه اجتماعی در یک بسته سیاستی واحد است.
سازمان جهانی بهداشت یادآوری می‌کند که بسیاری از تعیین‌کننده‌های سلامت روان بیرون از بخش سلامت قرار دارند و بخش‌هایی چون آموزش، کار، دادگستری، حمل‌ونقل، محیط‌زیست، مسکن و رفاه نقش حیاتی در ارتقای آن دارند. به بیان روشن، برنامه سلامت روان که اشتغال و مسکن را نادیده بگیرد، و برنامه امنیت اقتصادی که از شبکه‌های حمایتی محلی غافل بماند، هیچ‌کدام به تنهایی به تاب‌آوری پایدار نمی‌رسند.
چهارمین اقدام، حمایت از ابتکارهای محله‌محور و داوطلبانه است؛ از آموزش ناظران محله و گروه‌های همدلی همتا گرفته تا تقویت سازمان‌های مردم‌نهاد و برنامه‌های آموزش مهارت‌های هیجانی در مدارس که سازمان جهانی بهداشت آن را در همه سطوح درآمدی اثربخش می‌داند.
در سطح جهانی نیز نمونه‌هایی از این رویکرد دیده می‌شود: در پاسخ به بحران کووید-۱۹ در بریتانیا، افرادی به نام «قهرمانان جامعه» آموزش دیدند تا به بهبود سلامت و بهزیستی همسایگان خود کمک کنند؛ الگویی که نشان می‌دهد می‌توان شهروندان عادی را به‌عنوان لایه اول پاسخ جمعی سازمان داد. مهم این است که این اقدام‌ها در قالب فرایندی مستمر، ارزیابی‌شونده و مبتنی بر داده پیش بروند، نه در قالب کمپین‌های موردی پس از هر بحران.
نتیجه‌گیری نهایی و فرجام سخن: تاب‌آوری به‌عنوان سرمایه‌گذاری همزمان در انسان و ساختار
تاب‌آوری اجتماعی محصول همزمانی چند سرمایه‌گذاری است، نه نتیجه یک برنامه واحد. جامعه‌ای که سلامت روان شهروندانش را به‌عنوان یک حق و یک زیرساخت می‌بیند، شبکه‌های اعتماد و مشارکت محلی را می‌سازد، امنیت مالی خانوارها را با سازوکارهای بیمه‌ای و حمایتی تثبیت می‌کند، و برای زندگی جمعی خود هدف و معنا تعریف می‌کند، در برابر بحران‌ها نه‌تنها آسیب کمتری می‌بیند، بلکه پس از هر حادثه قوی‌تر از قبل بازمی‌گردد. در مقابل، تمرکز یک‌جانبه بر زیرساخت مادی یا درمان پس از آسیب، جامعه را در برابر موج‌های بعدی شکننده باقی می‌گذارد.
داده‌های موجود این نتیجه‌گیری را پشتیبانی می‌کنند. بیش از یک میلیارد نفر با وضعیت سلامت روان زندگی می‌کنند و فقر و نابرابری خطر آن را افزایش می‌دهد؛ سرمایه اجتماعی به‌عنوان تعیین‌کننده اصلی تاب‌آوری جامعه شناخته می‌شود و حمایت اجتماعی با محافظت از سلامت روان در بحران‌ها پیوند دارد؛ و ابعاد اقتصادی، فرهنگی، نهادی و روانی تاب‌آوری اجتماعی به‌هم گره خورده‌اند. بنابراین سیاست تاب‌آوری باید به‌جای پروژه‌های منفرد، به یک چارچوب یکپارچه تبدیل شود که در آن هر بخش از حکمرانی مسئولیت سهم خود را در مقاوم‌سازی انسان‌ها می‌پذیرد.
منبع : سازمان بهزیستی کشور
