سقوط صادرات خودرو

صنعت خودروی ایران در سال‌های اخیر همواره یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری صنعتی و اقتصادی کشور بوده است؛ صنعتی که علاوه بر تأمین بخش قابل توجهی از نیاز داخلی، در اسناد بالادستی به‌عنوان یکی از پیشران‌های صادرات غیرنفتی نیز مطرح شده است.

با این حال، بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد عملکرد صادراتی این بخش با اهداف تعیین‌شده فاصله قابل توجهی دارد.

کاهش ارزش صادرات خودرو و قطعات در ۶ ماهه نخست سال ۱۴۰۴، بار دیگر توجه‌ها را به چالش‌های ساختاری این صنعت در عرصه بین‌المللی جلب کرده است.

افت درآمد ارزی حاصل از صادرات خودرو، در شرایطی رخ داده که برنامه هفتم توسعه بر افزایش تولید و توسعه بازارهای خارجی تأکید دارد. این در حالی است که محدودیت‌های ارزی، موانع تجاری، نوسانات سیاسی منطقه‌ای و کاهش رقابت‌پذیری محصولات ایرانی، روند حضور پایدار در بازارهای هدف را با دشواری همراه کرده است.

از سوی دیگر، وابستگی متقابل میان صادرات خودرو و قطعات نشان می‌دهد که تضعیف هر یک از این بخش‌ها می‌تواند بر کل زنجیره ارزش صنعت خودرو اثرگذار باشد و آینده سرمایه‌گذاری در این صنعت را با ابهام مواجه کند.

آمار چه می گویند

بررسی تازه‌ترین آمارهای تجاری نشان می‌دهد صادرات خودرو و قطعات ایران در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ با کاهش قابل توجهی روبه‌رو شده است؛ موضوعی که بار دیگر ضعف حضور صنعت خودروی کشور در بازارهای جهانی را برجسته می‌کند و پرسش‌هایی درباره توان رقابت‌پذیری این صنعت در عرصه بین‌المللی به وجود آورده است.

در همین زمینه، آمارهای منتشر شده نشان می‌دهد مجموع ارزش صادرات خودرو و قطعات ایران در ۶ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۱.۹ میلیون دلار رسیده است. این در حالی است که این رقم در مدت مشابه سال گذشته حدود ۲۷.۶ میلیون دلار بوده و به این ترتیب صادرات این بخش با کاهش حدود ۵.۷ میلیون دلاری مواجه شده است.

کاهش ارزش صادرات خودرو و قطعات در شرایطی رخ داده که صنعت خودرو در اسناد بالادستی اقتصادی به عنوان یکی از صنایع پیشران و مهم در توسعه صادرات غیرنفتی شناخته می‌شود. با این حال، روند آمارها نشان می‌دهد این صنعت همچنان با چالش‌هایی نظیر محدودیت‌های ارزی، مشکلات نقل‌وانتقال مالی، کاهش رقابت‌پذیری محصولات و همچنین موانع تجاری در بازارهای هدف مواجه است.

سهم ناچیز صادرات

بر اساس این گزارش، سهم صادرات خودرو در مقایسه با واردات آن همچنان بسیار ناچیز است. هرچند بخش عمده صادرات خودروی ایران به خودروهای سواری اختصاص دارد، اما حجم این صادرات طی سال‌های اخیر نیز در سطحی محدود باقی مانده و تعداد خودروهای صادر شده از چند هزار دستگاه در سال فراتر نرفته است.

این موضوع نشان می‌دهد صنعت خودروی ایران هنوز نتوانسته جایگاه قابل توجهی در بازارهای منطقه‌ای یا جهانی به دست آورد.

از سوی دیگر، بررسی روند صادرات در فاصله سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ نیز بیانگر آن است که بازارهای هدف صادراتی ایران از ثبات کافی برخوردار نبوده‌اند. در این سال‌ها صادرات خودرو با نوسانات قابل توجهی همراه بوده و در برخی مقاطع حتی کاهش محسوسی را تجربه کرده است.

چنین روندی نشان می‌دهد که صنعت خودرو در ایران هنوز به یک ساختار صادرات‌محور دست نیافته و در صورت ادامه این وضعیت، در سال‌های آینده با چالش‌های جدی‌تری روبه‌رو خواهد شد.

جا ماندن از برنامه هفتم

کارشناسان اقتصادی معتقدند این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که در برنامه هفتم توسعه هدف‌گذاری تولید سه میلیون دستگاه خودرو در سال مطرح شده است. به اعتقاد آنان، اگر بازارهای صادراتی برای محصولات خودرویی کشور تقویت نشود، افزایش تولید نیز با محدودیت تقاضا مواجه خواهد شد.

در چنین شرایطی، خودروسازان به دلیل نبود بازارهای خارجی و محدود بودن تقاضای داخلی، انگیزه کمتری برای افزایش ظرفیت تولید و سرمایه‌گذاری در توسعه خطوط تولید خواهند داشت.

در بخش صادرات قطعات خودرو، وضعیت نسبت به صادرات خودرو تا حدودی باثبات‌تر بوده است. داده‌ها نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از صادرات صنعت خودرو به قطعات مرتبط با بدنه، اجزا و سایر قطعات خودرو اختصاص دارد. با این حال، این بخش نیز در سال‌های اخیر از تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه بی‌تأثیر نبوده است.

به طور خاص، تشدید تحریم‌های بین‌المللی و همچنین افزایش ناپایداری‌های سیاسی و اقتصادی در برخی کشورهای منطقه از جمله عراق و سوریه، روند صادرات بدنه خودرو را با کاهش محسوسی مواجه کرده است. به گونه‌ای که بر اساس آمارها، حجم صادرات این بخش در مقایسه با سال ۱۳۹۷ به کمتر از یک‌سوم کاهش یافته است.

با وجود این، صادرات قطعات و اجزای خودرو در مقایسه با صادرات خودرو روند نسبتاً پایدارتر و باثبات‌تری داشته است. کارشناسان یکی از دلایل اصلی این موضوع را شکل‌گیری بازار گسترده لوازم یدکی برای خودروهای ایرانی در برخی کشورهای منطقه می‌دانند؛ بازاری که تا حد زیادی در نتیجه صادرات خودرو در سال‌های گذشته ایجاد شده است.

تحلیل‌ها همچنین نشان می‌دهد میان صادرات خودرو و صادرات قطعات رابطه‌ای مستقیم و متقابل وجود دارد. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند تحقق اهداف صادراتی در برنامه هفتم توسعه تنها در صورتی امکان‌پذیر خواهد بود که توسعه صادرات خودرو و قطعات به صورت همزمان دنبال شود؛ چراکه صنعت قطعه‌سازی به تنهایی نمی‌تواند حضور گسترده و پایدار در بازارهای بین‌المللی را تضمین کند.