شکاف هوش مصنوعی ایران؛ از رتبه برتر علمی تا کاربرد ضعیف

در دنیای پرشتاب فناوری، هوش مصنوعی (AI) به عنوان موتور محرک اقتصاد دیجیتال، نقش کلیدی در توسعه کشورها ایفا می‌کند.

ایران، با سابقه‌ای درخشان در تولید دانش علمی، در حوزه AI رتبه‌های جهانی قابل توجهی کسب کرده است. بر اساس گزارش Scimago Institutions Rankings، ایران در سال ۲۰۲۵ رتبه ۱۵ جهانی و اول غرب آسیا را در تعداد مقالات منتشرشده مرتبط با AI به دست آورد.

همچنین، Nature Index ایران را در بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ در رتبه ۱۳ جهان برای انتشارات تحقیقاتی AI قرار داد، بالاتر از کشورهایی مانند برزیل و هلند. این دستاوردها نشان‌دهنده پتانسیل بالای دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی ایرانی است که با تولید هزاران مقاله و پرورش متخصصان، در عرصه جهانی می‌درخشند.

 اما وقتی پای کاربرد عملی و تجاری‌سازی به میان می‌آید، داستان تغییر می‌کند. ایران در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۵ (Global Innovation Index) رتبه ۱۰۹ را در ورودی‌های نوآوری کسب کرد و در رتبه‌بندی آمادگی AI برای خدمات عمومی، جایگاه ۹۴ جهانی را دارد، هرچند در میان کشورهای اسلامی پیشتاز است. این شکاف عمیق (رتبه برتر علمی در مقابل کاربرد عملی ضعیف) یکی از چالش‌های اصلی اکوسیستم فناوری ایران است که ریشه در عوامل ساختاری، اقتصادی و سیاست‌گذاری دارد.

تحلیل این شکاف از منظر اقتصادی آغاز می‌شود. تحریم‌های بین‌المللی، که دسترسی به مدل‌های پیشرفته AI، پایگاه‌های داده جهانی و سخت‌افزارهای کلیدی مانند تراشه‌های GPU را محدود کرده، بزرگترین مانع است.

گزارش Recorded Future در سال ۲۰۲۵ تأکید می‌کند که انزوای اقتصادی ایران، پیشرفت AI را به دو عامل محدود کرده: جدایی تجاری و تمرکز دولتی بر امنیت ملی. این تحریم‌ها نه تنها واردات فناوری را دشوار می‌کنند، بلکه سرمایه‌گذاری خارجی را نیز مسدود کرده‌اند. نتیجه، کمبود سرمایه برای تبدیل تحقیقات دانشگاهی به محصولات تجاری است.

 برای مثال، در حالی که ایران رتبه دوم منطقه در کیفیت انتشارات علمی AI را دارد (طبق گزارش SpecialEurasia در ۲۰۲۵)، تعداد شرکت‌های AI فعال تنها چهارمین رتبه منطقه‌ای را کسب کرده، که نشان‌دهنده فاصله بین دانش و بازار است.

علاوه بر این، مهاجرت متخصصان – یا همان “فرار مغزها” – ضربه‌ای سنگین وارد کرده. هزاران فارغ‌التحصیل AI ایرانی به کشورهای غربی یا همسایه مهاجرت می‌کنند، جایی که فرصت‌های شغلی و حقوق بالاتر وجود دارد. این پدیده، که در گزارش‌های متعدد مانند مقاله Medium رضا شکری‌زاد در ۲۰۲۳ برجسته شده، چرخه معیوب ایجاد می‌کند: دانش تولید می‌شود، اما نیروی انسانی برای تجاری‌سازی آن از دست می‌رود.

از سوی دیگر، موازی‌کاری نهادها و جهت‌دهی نامناسب بودجه‌ها، چالش دیگری است. در ایران، چندین نهاد مانند وزارت ارتباطات، معاونت علمی ریاست‌جمهوری و مراکز تحقیقاتی دولتی، همزمان در حوزه AI فعالیت می‌کنند، اما هماهنگی کافی وجود ندارد. این پراکندگی، منابع را هدر می‌دهد و تمرکز روی کاربردهای عملی را کاهش می‌دهد.

 گزارش Cambridge Iranian Studies در ۲۰۲۵ این narrative ملی را چالش می‌کشد و تأکید می‌کند که تمرکز بیش از حد روی “حاکمیت تکنولوژیک” (یعنی توسعه AI بومی برای امنیت ملی ) به قیمت نادیده گرفتن کاربردهای اقتصادی مانند کشاورزی هوشمند یا بهداشت دیجیتال تمام شده.

علاوه بر این، چالش‌های فرهنگی و اخلاقی نیز مطرح است. گزارش Cyberpeace در ۲۰۲۴ هشدار می‌دهد که AI بدون توجه به ارزش‌های محلی، می‌تواند ایدئولوژی‌های خارجی را ترویج دهد، که این مسئله در سیاست‌گذاری‌های ایران تأثیرگذار است. نتیجه، تأخیر در تجاری‌سازی است: شرکت‌های ایرانی AI اغلب در مرحله مفهومی باقی می‌مانند و نمی‌توانند به مقیاس جهانی برسند.

با این حال، سال ۱۴۰۴ شمسی (۲۰۲۵-۲۰۲۶ میلادی) می‌تواند نقطه عطفی برای پل‌زدن بر این شکاف باشد. نمایشگاه‌های فناوری، به عنوان بسترهای کلیدی برای هم‌رسانی دانش و بازار، فرصت‌های بی‌نظیری ارائه می‌دهند. نمایشگاه ایران تلکام ۱۴۰۴، که با شعار “مخابرات و هوش مصنوعی؛ جایی که سیگنال‌ها هوشمند می‌شوند” برگزار شد، بیش از ۸۰ درصد محصولات رونمایی‌شده را به AI اختصاص داد.

این رویداد، که بیش از ۲۰۰ شرکت دانش‌بنیان و استارتاپ را گرد هم آورد، پنل‌های تخصصی در مورد کاربرد AI در صنایع مانند بهداشت، انرژی و شهرسازی برگزار کرد. برای مثال، پلتفرم‌های تعمیر پیش‌گیرانه تجهیزات صنعتی و سامانه‌های مدیریت داده مراکز داده، که توسط متخصصان داخلی توسعه یافته، نشان‌دهنده پتانسیل تجاری‌سازی است. همچنین، اولین نمایشگاه بین‌المللی AI ایران در شهریور ۱۴۰۴ (سپتامبر ۲۰۲۵)، با تمرکز روی صنایع مرتبط، فرصت‌های B2B و B2G را فراهم کرد و هیئت‌های تجاری خارجی را جذب نمود.

این نمایشگاه‌ها نه تنها ویترینی برای نمایش دستاوردها هستند، بلکه کاتالیزوری برای تغییر. آنها می‌توانند موازی‌کاری را کاهش دهند، با ایجاد شبکه‌های همکاری بین دانشگاه‌ها، شرکت‌ها و دولت. گزارش Tehran Times در دسامبر ۲۰۲۵ تأکید می‌کند که نمایشگاه خلاقانه و دانش‌بنیان ۱۴۰۴، با تمرکز روی AI، پنل‌هایی برای کاربرد در توسعه شهری و مالی برگزار کرد، که این می‌تواند بودجه‌ها را به سمت پروژه‌های عملی هدایت کند.

علاوه بر این، حمایت از تولید داخلی – مانند خرید تضمینی تجهیزات AI توسط شرکت مخابرات – می‌تواند زنجیره تأمین را تقویت کند. فرصت دیگر، جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی است؛ با کاهش تحریم‌ها یا یافتن راه‌حل‌های بومی، ایران می‌تواند از رتبه ۱۳ در انتشارات بیوتکنولوژی (که اغلب با AI همپوشانی دارد) برای تجاری‌سازی استفاده کند.

برای بهره‌برداری از این فرصت‌ها، پیشنهادهایی عملی لازم است. اول، سیاست‌گذاران باید بودجه تحقیقاتی را به سمت پروژه‌های کاربردی هدایت کنند، با ایجاد صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک بین دولت و بخش خصوصی. دوم، برنامه‌های آموزشی برای جلوگیری از مهاجرت، مانند مشوق‌های مالی برای متخصصان بازگشتی. سوم، همکاری بین‌المللی محدود، مانند مشارکت با کشورهای منطقه‌ای برای دسترسی به سخت‌افزار. در نهایت، نمایشگاه‌ها باید به عنوان پلتفرم‌های دائمی عمل کنند، نه رویدادهای فصلی، با دنباله‌داری پنل‌ها و قراردادها.

در نتیجه، شکاف AI در ایران، که ریشه در تحریم‌ها، مدیریت و اقتصاد دارد، با فرصت‌های نمایشگاه‌های ۱۴۰۴ قابل پل‌زدن است.

اگر این رویدادها به درستی مدیریت شوند، ایران می‌تواند از رتبه برتر علمی به پیشتاز تجاری‌سازی تبدیل شود و هدف ورود به ۱۰ کشور برتر AI تا ۲۰۳۲ را محقق کند. این تغییر، نه تنها اقتصاد دیجیتال را تقویت می‌کند، بلکه جایگاه ایران را در جهان فناوری تثبیت خواهد کرد.