ماهیت اجتماعی تاب‌آوری ایران

ماهیت اجتماعی تاب‌آوری ایران را باید در توان جامعه برای مواجهه با بحران، حفظ پیوندهای اجتماعی، سازگاری با شرایط جدید و بازسازی ظرفیت‌های جمعی جست‌وجو کرد. تاب‌آوری اجتماعی صرفاً به معنای تحمل دشواری‌ها نیست. یک جامعه تاب‌آور می‌تواند در برابر فشارها واکنش مناسب نشان دهد، از منابع و شبکه‌های اجتماعی خود استفاده کند، از تجربه بحران بیاموزد و برای مواجهه با آینده آماده‌تر شود.

ایران در طول تاریخ با انواع بحران‌های طبیعی، اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی روبه‌رو بوده است. زلزله، سیل، خشکسالی، کم‌آبی، تغییرات معیشتی، بحران‌های اقتصادی و تحولات سریع اجتماعی، ظرفیت سازگاری جامعه ایرانی را بارها به آزمون گذاشته‌اند. در چنین شرایطی، تاب‌آوری اجتماعی اهمیت زیادی پیدا می‌کند؛ زیرا بسیاری از بحران‌ها فقط زیرساخت‌ها و اقتصاد را تحت تأثیر قرار نمی‌دهند، بلکه بر روابط خانوادگی، اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی، احساس تعلق و کیفیت زندگی مردم نیز اثر می‌گذارند.

از این منظر، تاب‌آوری اجتماعی ایران یک ظرفیت ثابت و از پیش تعیین‌شده نیست. این ظرفیت در بستر روابط اجتماعی ساخته می‌شود و می‌تواند در طول زمان تقویت یا تضعیف شود.

تاب‌آوری اجتماعی چیست؟

تاب‌آوری اجتماعی به ظرفیت افراد و جوامع برای مواجهه با فشارها و اختلالات، سازگاری با شرایط جدید و حفظ یا بازسازی کارکردهای مهم اجتماعی گفته می‌شود. در این مفهوم، بحران پایان کار نیست؛ فرصتی برای یادگیری، اصلاح و افزایش آمادگی نیز محسوب می‌شود.

جامعه تاب‌آور جامعه‌ای نیست که هیچ‌گاه آسیب نبیند. چنین جامعه‌ای در دنیای واقعی وجود ندارد. تفاوت اصلی در نحوه مواجهه با بحران است. یک جامعه ممکن است در برابر یک شوک اجتماعی یا اقتصادی دچار فروپاشی روابط و کاهش اعتماد شود، در حالی که جامعه‌ای دیگر بتواند از شبکه‌های خانوادگی، محلی و اجتماعی برای کاهش آسیب‌ها استفاده کند.

بنابراین، تاب‌آوری اجتماعی بیش از آنکه به «نداشتن بحران» مربوط باشد، به «ظرفیت مواجهه با بحران» ارتباط دارد. یکی از مهم‌ترین ارکان تاب‌آوری اجتماعی، سرمایه اجتماعی است. سرمایه اجتماعی را می‌توان مجموعه‌ای از اعتماد، روابط، شبکه‌های اجتماعی، هنجارهای همکاری و ارتباطاتی دانست که امکان اقدام جمعی را فراهم می‌کنند.

وقتی افراد به یکدیگر اعتماد دارند، در شرایط دشوار راحت‌تر همکاری می‌کنند. خانواده‌ها از یکدیگر حمایت می‌کنند، همسایگان به کمک یکدیگر می‌آیند و گروه‌های محلی می‌توانند بخشی از نیازهای جامعه را پاسخ دهند.

در ایران، خانواده و شبکه‌های خویشاوندی همچنان یکی از مهم‌ترین منابع حمایت اجتماعی محسوب می‌شوند. در بسیاری از بحران‌ها، نخستین سطح حمایت از فرد یا خانواده از طریق نزدیکان، دوستان و همسایگان شکل می‌گیرد. این ظرفیت اجتماعی می‌تواند در زمان بحران به یک منبع مهم تاب‌آوری تبدیل شود.

با این حال، سرمایه اجتماعی فقط به روابط نزدیک محدود نمی‌شود. اعتماد میان گروه‌های مختلف اجتماعی و اعتماد میان مردم و نهادها نیز اهمیت دارد. هرچه پیوندهای اجتماعی گسترده‌تر و اعتماد عمومی بیشتر باشد، امکان اقدام هماهنگ در شرایط بحرانی افزایش می‌یابد. اعتماد اجتماعی هم یکی از عناصر تعیین‌کننده در تاب‌آوری جامعه است. هنگامی که مردم به اطلاعات، تصمیم‌ها و سازوکارهای اجتماعی اعتماد بیشتری داشته باشند، احتمال همکاری آنها در شرایط دشوار افزایش پیدا می‌کند.

در زمان بحران، مردم به اطلاعات دقیق و قابل اعتماد نیاز دارند. اگر اطلاعات متناقض یا نادرست منتشر شود، اضطراب و بی‌اعتمادی افزایش پیدا می‌کند و هماهنگی اجتماعی دشوارتر می‌شود.

به همین دلیل، تقویت اعتماد اجتماعی بخشی از برنامه بلندمدت تاب‌آوری ایران است. اعتماد با دستور ایجاد نمی‌شود. این سرمایه از طریق شفافیت، پاسخ‌گویی، ارتباط مؤثر، مشارکت واقعی مردم و تجربه همکاری موفق شکل می‌گیرد.

خانواده و نقش آن در تاب‌آوری اجتماعی

خانواده در ساختار اجتماعی ایران جایگاه مهمی دارد و می‌تواند یکی از نخستین منابع تاب‌آوری باشد. حمایت عاطفی، اقتصادی و اجتماعی اعضای خانواده در شرایط دشوار می‌تواند فشار ناشی از بحران را کاهش دهد.

خانواده تاب‌آور الزاماً خانواده‌ای نیست که هیچ مشکلی ندارد. خانواده تاب‌آور خانواده‌ای است که بتواند درباره مشکلات گفت‌وگو کند، مسئولیت‌ها را تقسیم کند، از منابع موجود استفاده کند و در شرایط دشوار ارتباط خود را حفظ نماید.

از این منظر، تقویت تاب‌آوری خانواده می‌تواند به تقویت تاب‌آوری اجتماعی نیز کمک کند. جامعه از خانواده‌ها تشکیل شده است و ضعف یا قدرت روابط خانوادگی در سطح وسیع‌تر اجتماعی نیز اثر می‌گذاردیکی از مهم‌ترین سطوح تاب‌آوری اجتماعی، محله است. مردم معمولاً در زمان بحران پیش از آنکه به ساختارهای گسترده‌تر دسترسی پیدا کنند، با افراد نزدیک و محیط پیرامون خود مواجه می‌شوند.

همسایگان، مدارس، مساجد، مراکز فرهنگی، گروه‌های داوطلبانه، کسب‌وکارهای محلی و سازمان‌های اجتماعی می‌توانند بخشی از شبکه تاب‌آوری محله را تشکیل دهند.

محله‌ای که مردم آن یکدیگر را می‌شناسند، ارتباط بیشتری با یکدیگر دارند و تجربه همکاری دارند، در شرایط بحرانی ظرفیت بیشتری برای سازمان‌دهی و حمایت متقابل خواهد داشت.

به همین دلیل، سیاست‌های تاب‌آوری اجتماعی در ایران باید از سطح ملی فراتر بروند و به محله‌ها و جوامع محلی توجه جدی داشته باشند.

مشارکت اجتماعی؛ تبدیل مردم از مخاطب به کنشگر

تاب‌آوری اجتماعی بدون مشارکت مردم شکل نمی‌گیرد. اگر جامعه فقط دریافت‌کننده خدمات باشد، بخشی از ظرفیت آن برای حل مسئله نادیده گرفته می‌شود.

مشارکت اجتماعی می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد؛ از فعالیت داوطلبانه و کمک‌رسانی گرفته تا مشارکت در تصمیم‌گیری‌های محلی، فعالیت‌های مدنی، همکاری همسایگان و حضور در برنامه‌های اجتماعی.

مشارکت، علاوه بر حل بخشی از مشکلات، احساس تعلق و مسئولیت اجتماعی را نیز افزایش می‌دهد. فردی که خود را بخشی از جامعه می‌داند، در زمان بحران آمادگی بیشتری برای همکاری با دیگران دارد.

به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری و معاونت علمی و پژوهشی جمعیت همیاران سلامت روان ایران تاب‌آوری اجتماعی بدون توجه به عدالت اجتماعی کامل نیست.

بعبارت دیگر تاب‌آوری اجتماعی بدون عدالت، معنایی ندارد. همه افراد جامعه امكانات و درآمدهای یکسانی ندارند. به همین دلیل، وقتی حادثه یا بحرانی پیش می‌آید، سختی آن برای همه یکسان نیست.

خانواده‌های کم‌درآمد، کودکان، سالمندان و افراد دارای معلولیت، آسیب‌پذیرترند و فشار بیشتری را تحمل می‌کنند. تاب‌آوریِ واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که هوای ضعیف‌ترها را داشته باشیم و اجازه ندهیم هیچ‌کس در سختی‌ها تنها بماند. در نتیجه، سیاست تاب‌آوری نباید فقط بر افزایش ظرفیت عمومی تمرکز کند؛ باید تلاش کند شکاف‌های اجتماعی و اقتصادی نیز کاهش پیدا کند. جامعه‌ای که گروه‌های بیشتری در آن از حمایت و فرصت مناسب برخوردار باشند، ظرفیت بیشتری برای مقابله با بحران خواهد داشت.

دانش بومی و تجربه تاریخی ایران

یکی از ابعاد مهم تاب‌آوری اجتماعی ایران، تجربه تاریخی جامعه در سازگاری با محیط و محدودیت‌های طبیعی است. زندگی در سرزمینی با اقلیم متنوع و در بخش‌هایی خشک و کم‌آب، ایرانیان را در طول تاریخ با ضرورت مدیریت منابع و همکاری اجتماعی روبه‌رو کرده است.

قنات نمونه‌ای مهم از دانش بومی در زمینه سازگاری با کم‌آبی است. شکل‌گیری و نگهداری چنین نظام‌هایی بدون همکاری اجتماعی، قواعد محلی و مسئولیت جمعی امکان‌پذیر نبود.

امروز نیز استفاده از دانش بومی می‌تواند در کنار دانش علمی جدید مورد توجه قرار گیرد. تاب‌آوری پایدار زمانی شکل می‌گیرد که تجربه تاریخی جامعه با علم، فناوری و سیاست‌گذاری جدید پیوند بخورد. گفتنی است رسانه‌ها نیز در شکل‌گیری تاب‌آوری اجتماعی نقش مهمی دارند. جامعه برای مواجهه با بحران به اطلاعات دقیق، قابل فهم و به‌موقع نیاز دارد.

رسانه می‌تواند به مردم آموزش دهد که در برابر بحران چگونه رفتار کنند، منابع معتبر را معرفی کند و از گسترش شایعات جلوگیری نماید. در چنین شرایطی، رسانه فقط انتقال‌دهنده خبر نیست؛ بخشی از زیرساخت اجتماعی تاب‌آوری است.

سواد رسانه‌ای نیز اهمیت زیادی دارد. شهروندی که بتواند اطلاعات معتبر را از شایعه تشخیص دهد، کمتر تحت تأثیر اطلاعات نادرست قرار می‌گیرد و تصمیم‌های سنجیده‌تری اتخاذ می‌کند.

چالش‌های تاب‌آوری اجتماعی در ایران

تاب‌آوری اجتماعی ایران در کنار ظرفیت‌های مهم خود با چالش‌هایی نیز مواجه است. فشارهای اقتصادی، تغییرات سبک زندگی، کاهش برخی ارتباطات سنتی، شکاف‌های نسلی، نابرابری اجتماعی، کاهش مشارکت در برخی حوزه‌ها و ضعف ارتباط میان بخشی از جامعه و برخی نهادها می‌تواند ظرفیت تاب‌آوری را تحت تأثیر قرار دهد.

یکی از مهم‌ترین نکات این است که تاب‌آوری را نباید با «تحمل بی‌پایان» اشتباه گرفت. جامعه‌ای که صرفاً فشارها را تحمل می‌کند، الزاماً تاب‌آور نیست. تاب‌آوری زمانی معنا پیدا می‌کند که جامعه بتواند شرایط دشوار را مدیریت کند، از آسیب‌ها یاد بگیرد و عوامل ایجادکننده آسیب را نیز اصلاح نماید.تاب‌آوری یعنی با هم بمانیم، بیاموزیم و دوباره بسازیم.تاب‌آوری اجتماعی از جایی آغاز می‌شود که انسان‌ها کنار یکدیگر می‌ایستند.

تاب‌آوری اجتماعی و آینده ایران

آینده تاب‌آوری اجتماعی ایران به میزان توانایی جامعه برای ایجاد همکاری، اعتماد و یادگیری جمعی وابسته است. بحران‌های آینده ممکن است شکل‌های متفاوتی داشته باشند و جامعه نمی‌تواند همه آنها را پیش‌بینی کند. بنابراین، مهم‌تر از آماده شدن برای یک بحران خاص، ایجاد ظرفیت عمومی برای سازگاری با شرایط ناشناخته است.

تقویت خانواده، حمایت از شبکه‌های محلی، توسعه سازمان‌های مردم‌نهاد، افزایش مشارکت داوطلبانه، آموزش مهارت‌های اجتماعی، ارتقای سواد رسانه‌ای، تقویت اعتماد و توجه به عدالت اجتماعی، از مسیرهای مهم توسعه تاب‌آوری اجتماعی هستند.

در این میان، نقش آموزش بسیار مهم است. مهارت‌هایی مانند حل مسئله، گفت‌وگو، همکاری، مدیریت تعارض، تصمیم‌گیری و تفکر انتقادی باید از سنین پایین آموزش داده شوند. جامعه‌ای که اعضای آن توانایی بیشتری برای همکاری و حل مسئله دارند، در برابر بحران‌ها انعطاف‌پذیرتر خواهد بود.

ماهیت اجتماعی تاب‌آوری ایران را باید در ظرفیت جمعی جامعه برای سازگاری، همکاری، یادگیری و بازسازی جست‌وجو کرد. تاب‌آوری اجتماعی یک ویژگی فردی نیست و فقط با منابع اقتصادی یا زیرساخت‌های فیزیکی ایجاد نمی‌شود. این ظرفیت در روابط میان انسان‌ها، خانواده‌ها، محله‌ها، گروه‌های اجتماعی و نهادها شکل می‌گیرد.

سرمایه اجتماعی، اعتماد، مشارکت، عدالت، انسجام اجتماعی، خانواده، شبکه‌های محلی، دانش بومی و ارتباطات مسئولانه، از مهم‌ترین عناصر این ظرفیت هستند. هر اندازه این عناصر تقویت شوند، جامعه آمادگی بیشتری برای مواجهه با بحران‌های آینده خواهد داشت.

پایان سخن اینکه ، تاب‌آوری اجتماعی ایران به معنای بازگشت ساده به گذشته نیست. جامعه تاب‌آور از بحران تجربه می‌گیرد و خود را برای آینده آماده‌تر می‌کند. هدف، ساختن جامعه‌ای است که در برابر فشارها کمتر آسیب ببیند، در زمان بحران بتواند همکاری کند و پس از بحران با دانش و ظرفیت بیشتری به مسیر توسعه ادامه دهد.

از این منظر، تاب‌آوری اجتماعی یکی از پایه‌های مهم تاب‌آوری ملی و توسعه پایدار ایران است؛ ظرفیتی که بیش از هر چیز در کیفیت روابط انسانی، اعتماد متقابل و توان جامعه برای اقدام جمعی ریشه دارد.