نگاهی گذرا به تاریخچه پلیس آگاهی
غلامحسین بیابانی؛ دانشیار گروه کشف جرایم دانشگاه جامع علوم انتظامی امین
پليس آگاهي يكي از قدیمیترین پليسهاي تخصصي در كشور است كه سنگ بناي آن در سال 1253 هجري شمسي در وزارت داخله دولت ناصرالدين شاه تحت عنوان دفتر مسروقات گذاشته شده است.
اين پليس در طول دوران از فراز و نشيب هاي گوناگوني برخوردار بوده است به گونهاي كه در سال 1292 با آمدن چند افسر از سوئد اين اداره به تامينات تغيير يافته و تشخیص هویت هم در آن زمان شکل گرفت.
اداره تامینات که دارای هفت شعبه بود به جرایمی از قبیل قتل، سرقت، جرح، حمل اسلحه، سکه تقلبی، هتک ناموس، منافیات عفت، فریب اطفال، جیب بر، امور قمارخانه ها و مهمانخانه ها، کاروانسراها و تشخیص هویت مجرمان به صورت انگشت نگاری و تن پیمایی می پرداخت.
سازمان و تشکیلات تامینات تا سال 1311 تغییری نیافت اما تا بعد از رفتن سوئدی ها و تصدی افسران ایران به اداره تامینات شعبه هفتم تامینات(تشخیص هویت) از تشکیلات نظمیه جدا شده و به اداره محبس پیوست این اداره دو دایره به نام دایره حبس و دایره سجل احوال مجرمان بود.
در سال 1317 شمسی به دستور سرپاس مختاری اداره محبس به اداره زندان ها و تامینات به اداره آگاهی تغییر نام یافت و اداره تشخیص هویت مجددا به اداره آگاهی ملحق گردید.
در سال 1333شمسی به اداره تشخیص هویت به صورت واحدی مستقل در سازمان شهربانی وقت جای گرفت و در سال 1306 تعداد 10 نفر از کارکنان این اداره جهت آموزش هویت به صورت واحدی مستقل و جرم شناسی به خارج از کشور اعزام شدند.
در سال 1326 و در زمان ریاست یوسف خان بهرامی اداره آگاهی متشکل از 8 دایره قضایی شد که هر دایره در 2شعبه به جرایم مختلف رسیدگی میکرد و کادر افسری آن نیز گسترش یافت.
سپس در سال 1317 اداره تامينات به اداره آگاهي تغيير يافت و در سال 1329 آگاهي تهران با 15 شعبه و تقسيم جرائم به صورت مستقل مشغول به كار شد.
در سال 1337 با كمك يكي از مستشاران خارجي تغييراتي در اداره آگاهي با ايجاد بايگاني نوين و راه اندازي شعبه اداره آگاهي در بعضي كلانتري ها ايجاد گرديد.
سازمان اداره آگاهي تا سال 1349 به همان صورت باقي مانده تا اين كه در همين سال علاوه بر كلانتري هاي موجود، كلانتري هاي آگاهي تجسس، گشت شرق و غرب انتظامي و كلانتري 20 به سازمان آگاهي افزوده شد.
در سال 1361 دايرهاي به نام سر كلانتري كه كلانتريهاي مبارزه با وسايط نقليه موتوري در بر میگرفت را ايجاد نمودند. در سال 1368 پلیس اطلاعات بنا به ضرورت از معاونت تحقیقات و کشف جرایم جدا شد. در سال 1370 با ادغام نيروهاي انتظامي اداره كل آگاهي تحت تابعيت معاونت تحقيقات و كشف جرائم ناجا درآمد.
در سال 1377 اداره کل پلیس بین الملل از معاونت تحقیقات و کشف جرایم جدا شد. و در سال 1380 به موجب تغييراتي در ساختار معاونت به وجود آمده و معاونت تحقيقات و كشف جرايم به معاونت آگاهي تغيير نام داد و در این سال پلیس مبارزه با مواد مخدر از معاونت آگاهی مجزا گردید. و سپس در سال 1385 به پليس آگاهي تغيير نام داد.
اين پليس از معاونتها و ادارات تخصصي تشكيل شده است كه عبارتند از: معاونت مبارزه با سرقت، معاونت مبارزه با جرائم جنايي، معاونت مبارزه با جعل و كلاهبرداري، معاونت مبارزه با جرائم اقتصادي، پليس مبارزه با قاچاق كالا و ارز، مركز اطلاعات جنايي، مركز تشخيص هويت و… مهمترين ماموريت اين پليس مبارزه با جرایمی از قبیل قتل، آدم ربايي، سرقت مسلحانه، سرقت به عنف، جيب بري، كيف قاپي، سرقت از منزل و اماكن، جعل وكلاهبرداري، جرائم اقتصادي، آتش سوزي عمدي و غيره ، … مي باشد. هدف از نگارش اين كتابچه علاوه بر شناخت عموم از ماموريت پليس آگاهي، بيان برخي عناوين مجرمانه كه بستر پاره اي از مشكلات را براي هموطنان فراهم كرده به صورت مصداق معرفي مي گردد.
در سال 1329 آگاهی تهران تقریبا به صورت کنونی و با 15 شعبه و تقسیم جرایم به صورت مستقل مشغول به کار گردید.
در سال 1337 با کمک یکی از مستشاران خارجی تغییراتی در اداره آگاهی با ایجاد بایگانی نوین و راه اندازی شعبه اداره آگاهی در بعضی کلانتریها ایجاد می گردد.
نیز در سال 1340 شعبه 17 به شعبه آگاهی اضافه گردید و شعبه آگاهی مستقر در کلانتریها به آگاهی تهران ضمیمه میشود و شعبه خدمات ماشینی در کشف جرایم نیز در سال 1344 تشکیل و در نتیجه شعبه آگاهی به کلانتری (کلانتری شعبه) تغییر نام یافته و اداره آگاهی به 17 کلانتری و دو منطقه در تجریش و شهرری تثبیت می شود.
سازمان آگاهی تا سال 1349 به همان صورت باقی مانده تا این که در همین سال علاوه بر کلانتریهای موجود کلانتریهای آگاهی تجسس گشت شرق و غرب انتظامی و کلانتری 20 به سازمان آگاهی افزوده میشود.
در سال 1361 دایرهای به نام سرکلانتری که کلانتری های مبارزه با وسایط نقلیه موتوری را سرپرستی ایجاد می نمود و در نهایت در سال 1363 ضمن افزایش امکانات تاسیس کلانتری 9 با مسئولیت رسیدگی به خودروهای مخدوش اعلامی از شماره گذاری راهنمایی و رانندگی تشکیل میشود.
کمیسیون تشدید مجازات سابقه داران که اهرم مناسبی علیه مجرمین حرفه ای بود بعد از انقلاب منحل می شود با توجه به رشد جمعیت و تغییر شگرد مجرمان و همچنین احساس نیاز به تقویت توان مقابله علمی با آنها در سال 1332 سازمان نوینی برای تشخیص هویت به منظور جمع آوری پیشینه بزه کاران از طریق حفظ و نگهداری آثار انگشت آنان تعیین هویت اجساد و اشخاص زنده بررسی فنی صحنه جرایم و اعمال روش های علمی و آزمایشگاهی و تجزیه و تحلیل اسباب به دست آمده از صحنه های جرم پایه گذاری می شود.
در آغاز فعالیت این اداره توجه مسئولان وقت بیشتر معطوف به بخش انگشت نگاری و تلاش مضاعف این واحد صرف جمع آوری کارتهای انگشت نگاری و بایگانی آنها گردیده و کمتر به آزمایشگاههای تحقیقات جنایی توجه می شد چرا که در آن زمان امور آزمایشگاه ها علم جدیدی در بخش کشف جرایم بود در این زمان در تمامی ندامتگاه های کشور ماموران انگشت نگاری و عکاس اداره تشخیص هویت مستقر شده و به محض ورود زندانی از وی هم انگشت نگاری کرده و هم عکس تهیه می کردند و این عمل با روش های جدید عکاسی دیجیتالی هنوز هم ادامه دارد از سال 1346 با تغییرات مختصری که در سازمان تشخیص هویت داده شد به آزمایشگاه های تحقیقات جنایی اهمیت بیشتری داده شد چرا که به نوعی بانک اطلاعات جنایی به شمار می رفت و دفتر ارتباط پلیس بین الملل در اداره مذکور تشکیل گردید.
در سال 1352 با توجه به ضرورت برخورداری از فناوری علمی کشف جرایم مسئولان وقت تغییرات جدیدی در سازمان به وجود آورده و تجهیزات مدرنتری در اختیار آزمایشگاههای تحقیقات جنایی قرار گرفت.
در سازمان جدید اداره تشخیص هویت 4 قسمت اساسی دیده می شود:
واحد اداری مالی و پشتیبانی
بخش انگشت نگاری با دوایر و شعب مختلف آزمایشگاههای تحقیقات جنایی شامل بخشهای فیزیولوژی، آسیب شناسی شیمی، سم شناسی، اسلحه شناسی جنایی و بررسی اسناد مشکوک و دایره عکاسی فنی.
دفتر پلیس بین الملل اینترپل
اداره تشخیص هویت تا پیروزی انقلاب اسلامی با همین سازمان و تجهیزات به حیات خود ادامه داده است و در سالهای اخیر به مرکز تشخیص هویت و کشف علمی جرایم توجه خاصی شده است و تجهیزات بسیار پیشرفته روز دنیا در اختیار کارشناسان مجرب قرار گرفته.
در رابطه با آگاهی دوایر فوق تا زمان ادغام نیروی انتظامی (شهربانی، ژاندارمری و کمیته انقلاب اسلامی ) ادامه داشت تا این که تعدادی از کلانتری های اداره آگاهی مفصل و در سازمان آگاهی تهران بزرگ رسیدگی به جرایمی که جنبه تخصصی چندانی گردید. مناطق هفت گانه مذکور از نظر تابعیت سازمانی تحت نظر فرماندهی منطقه مربوطه انجام وظیفه می نمودند.
در سال 1370 پس از ادغام نیروی انتظامی اداره کل آگاهی تحت تابعیت معاونت تحقیقات و کشف جرایم ناجا تشکیل و اداره کل مذکور وظیفه طراحی و برنامه ریزی و هماهنگی و هدایت و پشتیبانی تخصصی، کنترل و نظارت رده های آگاهی سراسر کشور را عهده دار گردید.
در زیر مجموعه معاونت مذکور اداره کل تشخیص هویت ناجا نیز قرار داشت که یک وظیفه مشابه با اداره کل آگاهی نسبت به رده های متناظر خود در استان ها (مدیریت های تشخیص هویت) به عهده داشت.
در سال 1380 به موجب تغییراتی که در ساختار معاونت به وجود آمد. معاونت تحقیقات و کشف جرایم به معاونت آگاهی تغییر نام یافته و اداره کل آگاهی به سه کل اداره مبارزه با جرایم جنایی، مبارزه با جرایم خاص و رایانه و مبارزه با سرقت تبدیل شده است و همچنین اداره کل مبارزه با قاچاق کالا و ارز که به اداره کل مبارزه با جرایم اقتصادی تغییر نام یافته به معاونت ملحق گردید.
به علاوه با توجه به نیاز سازمانی جدید تحت عنوان اداره کل طرح و توسعه، مرکز تحقیقات کاربردی کشف جرایم و امنیت، مرکز اطلاعات جنایی، مرکز رایانه، اداره پشتیبانی تخصصی، اداره مالی و اداره بازرسی تخصصی در معاونت آگاهی تشکیل گردیده اداره عملیات ویژه نیز که قبلا یکی از ادارات کل آگاهی بود ارتقاء و مستقل و به مرکز عملیات ویژه تغییر نام یافت.
در سال 1389 بنا به ضرورت و رشد روزافزون جرایم رایانهای در جامعه این بخش از ماموریت که در دل معاونت مبارزه با جعل و کلاهبرداری و جرایم خاص بود، مجزا و پلیس فتا تاسیس شد. و در سال 1398 با توجه به اهمیت جرایم اقتصادی که تا آن تاریخ ماموریت جزء پلیس آگاهی بوده مجزا شده و به عنوان آخرین پلیسی بود که از پیکره پلیس آگاهی جدا شده است.
