هنوز زمان خداحافظی اقتصاد جهانی با نفت فرا نرسیده است
رضا پدیدار، رئیس كمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق تهران
ادامه پاندومی كرونا در ایران و جهان شرایطی را حاصل آورده كه بیشتر نهادها و مراكز مطالعاتی و تحقیقاتی در زمینه آینده تاریك طلای سیاه اعم از اینكه تولید كننده و یا مصرف كننده باشند، اظهار نظرهای متعددی را مطرح و یا مورد سئوال قرار میدهند. چرا كه شركتهای بزرگ و فعال در صنعت نفت و حوزه انرژی پس از یكسال و اندی پرحادثه و نیز بیسابقه طی دهه اخیر، بسرعت سعی میكنند خود را برای یك دوران جدید در صنعت انرژی جهان آماده كنند.
واقعیت این است كه جهان در حال حركت به سوی انرژی های پاك و دور شدن از انرژیهای فسیلی است. در دوران كنونی ، یعنی دورانی كه در آن قیمت نفت نوسانهای بزرگ دارد، تعداد بیشتری از چاههای نفتی به حال خود رها میشوند و برنامههای استخراج كاهش می یابند.
این باور عمومی وجود دارد كه شركتهای بزرگ نفتی دچار مشکل شدهاند. در این زمینه موسسات مطالعاتی و تحقیقاتی در حوزه انرژی بررسی های جدیدی را آغاز کرده و نتایج مطالعات خود را بصورت موردی یا جامع در عرصه فعالیتهای اقتصادی و بویژه اقتصاد انرژی طرح و ارائه کردهاند.
موسسه مشاروه بین المللی مك كینزی در یك تحقیق بزرگ كه به تازگی منتشر کرده به این موضوع مهم اینگونه اشاره مستقیم داشته: «تقاضا برای نفت بزودی در مسیر كاهشی قرار خواهد گرفت و قیمتها پایین خواهد آمد و این به معنای تحولات بزرگ در بازار نفت و گاز است. هم زمان با كاهش سهم سوختهای فسیلی در سبد انرژیهای مصرفی جهان، شركتهای بزرگ نفتی قدرت دیرینه خود را از دست خواهند داد».
در بخش دیگری از این تحقیق آمده: «كاهش مستمر تقاضا سبب می شود شركت های بزرگ نفتی توانایی كمتری برای مدیریت بازار داشته باشند و در آینده نتوانند مانند امروز از قیمتها حمایت كنند.
در آینده تنها آن دسته از كشورهای تولید كننده نفت كه هزینه تولید شان بسیار پایین است، از جمله تولید كنندگان خاورمیانـه، عرضهكنندگان اصلی نفت باقی خواهند ماند. در این سناریو شركتهای بزرگ نفتی حداكثر 30 سال فرصت دارند تا خود را برای این دوران جدید آماده كنند. درباره افق بازار نفت و سرعت حركت جهان بسوی انرژی های تجدید پذیر تحقیقات متعددی انجام شده و طبق برخی پیشبینی ها، تقاضای نفت از سال 2023 شروع به كاهش خواهد كرد و این كاهش یك روند بلند مدت خواهد بود.
سال 2030 قیمت هر بشكه نفت از رقمهای كنونی یعنی60 و 70 دلار به حدود 40 دلار كاهش خواهد یافت و تا سال 2050 قیمتها در محدوده 10 تا 15 دلار میرسد. تردیدی وجود ندارد كه تحقق این پیشبینی به صنعت پالایش لطمه بزرگی خواهد زد».
در بخش دیگری از گزارش منتشر شده از تحقیق موسسه مك كینزی آمده: «این سناریو برای صنایع پایین دست، سناریوی غمانگیزی است. معاون بخش تحقیقات پالایش و مواد شیمیایی این موسسه پیشبینی میكند، تمامی پالایشگاه ها به جز كارآترین آنها احتمالا تعطیل خواهند شد و یا از پایینترین ظرفیت كاری خود برخوردار خواهند بود.
در این صورت ظرفیت بخش پالایش به یك سوم رقم كنونی كاهش پیدا خواهد كرد. چالش اصلی این است كه چطور انتشار گازهای گلخانهای از سوختهای فسیلی را كم كنیم، بدون آنكه در تولید انرژی، دچار كمبود شویم.
بنا بر اعلام آژانس حفاظت از محیط زیست آمریكا ، میزان انتشار گازهای گلخانهای در این كشور كه یكی از بالاترین سرانههای مصرف انرژی در جهان را دارد، بین سالهای 2018 و 2019 به میزان 1.7 درصد كاهش یافت و از سال 2005 تاكنون میزان انتشار حدود 12 درصد كاهش یافته است. علت این كاهش، بیشتر شدن استفاده از گاز طبیعی است كه یك سوخت پاكتر است. این یك پیشرفت با ارزش است و ثابت میكند كه گاز طبیعی برای كاستن از خطرات تغییرات آب و هوایی اهمیت زیادی دارد.
در این شرایط اما این سئوال مطرح است كه آیا شركتهای بزرگ نفتی آماده این تغییر بزرگ هستند؟ پاسخ كاملا منفی است. چرا كه تمامی شركتهای یاد شده با كاهش دارایی و در برخی از موارد، با ورشكستگی مواجه خواهند شد و گروهی نیز باید تغییرات بزرگی در كل فعالیتهای خود بوجود آورند. از سوی دیگر، بسیاری از كشورها بویژه در خاورمیانه، آفریقا و آمریكای لاتین كه به درآمدهای نفتی وابسته هستند، دچار مشکلات بزرگی خواهند شد.
اما برخی شركتها در حال تغییر مسیر هستند. مدیر شركت بریتیش پترولیوم (BP) میگوید: «پس از 112 سال ما در حال تبدیل شدن از یك شركت نفتی بین المللی به یك شركت انرژی هستیم. برنامه¬ریزی ما سبب خواهد شد كه در سال 2030 به یك شركت بسیار متفاوت تبدیل شویم. یعنی تولید نفت و گاز ، 40 درصد كاهش خواهد یافت و سرمایه گذاری در حوزه انرژیهای سبز 10 برابر میشود».
شركت رویال داج شل (Shell) نیز خطر را احساس كرده است. اواسط ماه آوریل جاری مدیران شركت از سهامداران خواستند استراتژی جدیدی را تصویب كنند. طبق این استراتژی، تا سال 2050 تولید گازهای گلخانهای حاصل از محصولات این شرکت به صفر خواهد رسید.شركت شل به سوی سوختهای زیستی، جایگاههای شارژ خودروهای برقی، هیدروژن و دیگر اشكال انرژیهای تجدیدپذیر حركت خواهد كرد.
اما به هر صورت با توجه به شرایط كنونی فنآوری ، هنوز جانشین قابل اتكایی برای نفت در بخش حمل و نقل كه 95 درصد انرژی مورد نیاز آن را تامین میكند وجود ندارد و نفت در آینده نیز تنها گزینه مهم بخش حمل و نقل باقی خواهد ماند. هم از دیدگاه اقتصاد و هم از دیدگاه سهولت استفاده نفت حداقل همانگونه كه اشاره شد تا30 سال آینده انتخاب اول بخش حمل و نقل در آینده جهان خواهد ماند.
گروهی از خبرگان و كارشناسان حوزه انرژی معتقدند كه انرژیهای جایگزین برای نفت معرفی شدهاند، همچون وسایل نقلیهای كه با سوختهای سلولی و باطری كار میكنند كه ما را به آینده امیدوار كردهاند؛ اما واقعیت این است هیچكدام از این سوختها از لحاظ تجاری قادر به رقابت با سوختهای بنزین وگازوئیل نیستند.
ما در آینده نیاز فزایندهای به انرژی داریم و این بدین معناست كه در آینده برای تمامی انرژی و فنآوری ها نقشی وجود خواهد داشت و در چنین وضعی حفاظت از انرژی و كاربرد بهینه آن، دارای اهمیت فراوانی است، زیرا به ما اجازه میدهد از انرژیهایی كه در اختیار داریم استفاده بیشتری ببریم. نكته دیگر این است كه هیچ جای نگرانی و ترس نیست. جهان به این زودیها از نعمت نفت تهی نمیشود.
صحبت از كمبودها، بحث جدیدی نیست. در واقع این ادعاها كه جهان به زمانی رسیده است كه در حال از دست دادن ذخایر نفت خود است، سابقهای برابر با سابقه خود صنعت نفت دارد.
كلام آخر اینكه جهانیسازی، اقتصاد جهانی را گسترش خواهد داد و تقاضای بیسابقه ای برای نفت ایجاد خواهد كرد. در حالی كه انتظار میرود رشد تقاضای نفت بسیار قوی خواهد بود و حفظ منابع و ذخایر نفت خام نیز از اهمیت فراوانی برخوردار است.
