پول نو، ریسک کهنه

مریم غدیرپور

با تصویب پیش‌نویس آیین‌نامه اجرایی حذف چهار صفر از پول ملی در هیات عالی بانک مرکزی، این کلان‌پروژه پولی پس از سال‌ها بحث و گمانه‌زنی، روز گذشته رسماً وارد فاز عملیاتی شد.

این تصمیم که با هدف تسهیل مبادلات، کاهش هزینه‌های سنگین چاپ و امحای اسکناس و همچنین بازگرداندن جایگاه روانی به واحد پول ملی اتخاذ شده، در شرایطی کلید می‌خورد که اقتصاد ایران با چالش‌های ساختاری عمیقی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

اگرچه حذف صفرها می‌تواند بار محاسباتی را در ترازنامه‌های مالی و تراکنش‌های روزمره سبک کند، اما صاحب‌نظران هشدار می‌دهند که این اقدام به‌تنهایی معجزه‌گر نخواهد بود.

چالش اصلی در اجرای این طرح، مدیریت انتظارات تورمی و جلوگیری از «اثر رُند کردن» قیمت‌ها در معاملات خُرد است که می‌تواند فشار معیشتی جدیدی ایجاد کند.

اجرای قانون حذف چهار صفر در شرایط فعلی اقتصاد ایران که با نوسانات قیمتی و تورم بالا مواجه است، تبعاتی زیادی می‌تواند به همراه داشته و باعث تشدید تورم شود

همان‌طور که پیش‌تر در گفتگوهایمان به موضوع ناترازی بانک‌ها و لزوم اصلاحات ساختاری اشاره داشتیم، موفقیت این جراحی پولی مستلزم انضباط مالی شدید دولت و توقف روند خلق پول بدون پشتوانه است. بدون مهار تورم و حل ریشه‌ای ناترازی بودجه، بیم آن می‌رود که این تغییر واحد پولی (از ریال فعلی به ریال جدید و قران) صرفاً اثری کوتاه‌مدت و ظاهری داشته باشد و با تداوم رشد نقدینگی، بار دیگر ضرورت حذف صفرهای جدید در سال‌های آتی پدیدار شود. بنابراین، عبور موفق از دوره گذار چهارماهه و هم‌زیستی دو واحد پولی، نیازمند شفافیت حداکثری و ثبات در سیاست‌های پولی بانک مرکزی است.

اقدامی درست؛در زمانی غلط

در همین رابطه، روزنامه عصر اقتصاد گفت‌وگویی با حسن گلمرادی، اقتصاددان و استاد دانشگاه، انجام داده است. وی در این مصاحبه با اشاره به ابعاد فنی، روانی و نهادی اجرای قانون حذف چهار صفر از پول ملی، تاکید کرد : موفقیت این سیاست به مهار تورم، تقویت انضباط مالی و هماهنگی شبکه بانکی کشور وابسته است. ماحصل دیدگاه‌های تخصصی گلمرادی در این زمینه از نظر خوانندگان می‌گذرد.

وی در ادامه خاطر نشان کرد: اجرای قانون حذف چهار صفر در شرایط فعلی اقتصاد ایران که با نوسانات قیمتی و تورم بالا مواجه است، تبعاتی زیادی می‌تواند به همراه داشته و باعث تشدید تورم شود.

 این اقتصاددان افزود:  اجرای این قانون در شرایط فعلی کشور درست نمی‌دانم ؛ ولی با تمام تفاسیر کار از کار گذشته  بنابراین حذف ۴ صفر قانونی است که به بانک مرکزی ابلاغ شده و باید آن را اجرا کند.

گلمرادی ضمن ابراز امیدواری در خصوص کاهش تورم با حذف ۴ صفر گفت: امیدوارم با این اقدام عجولانه ریسک‌های تورمی کشور کنترل شود. زیرا اگر تورم مهار نشود و ثبات اقتصادی شکل نگیرد، حذف صفر نه تنها به بهبود شرایط کمکی نمی‌کند، بلکه ممکن است از طریق آثار روانی و گرد کردن قیمت‌ها، به تشدید تورم بینجامد. وی معتقد است تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد که این سیاست باید در بستر ثبات اقتصادی اجرا شود.

حذف صفر و چالش ها

وی در ادامه افزود:  علاوه بر بحث تورم، آماده‌سازی زیرساخت‌های فنی و فرهنگی نیز از جمله چالش‌های اجرای این طرح محسوب می‌شود. تغییر در تابلوهای قیمت، سیستم‌های حسابداری، قراردادهای مالی و حتی عادت‌های ذهنی مردم، نیازمند زمان و اطلاع‌رسانی گسترده است که دستگاه های اجرایی باید به بهترین شکل در این زمینه عمل کنند.

این اقتصاددان تصریح کرد: ورود قانون حذف چهار صفر به فاز اجرا را می‌توان نقطه عطفی در سیاست پولی کشور دانست؛ اقدامی که اگرچه با هدف ساماندهی نظام پولی و ساده‌سازی مبادلات انجام می‌شود، اما موفقیت آن بیش از هر چیز به مهار پایدار تورم، ایجاد ثبات اقتصادی و مدیریت دقیق مرحله گذار وابسته است و در صورت عدم تحقق این موضوعات مهم، می‌تواند آسیب جبران ناپذیری یا بسیار سختی به اقتصاد کشور وارد کند.

تاثیر روانی کوتاه مدت

وی ضمن انتقاد به زمان اجرای این قانون گفت:  حذف صفر از پایه پولی هیچ گاه نمی‌تواند تورم را مهار کند. به‌نظر می‌رسد دولت در تلاش است با حذف ۴ صفر از کوچک‌ترین اسکناس‌های کشور جو روانی را برای مقابله با تورم آماده کند، زیرا حذف ۴ صفر از پول ملی کشور فقط جو روانی متلاطم ناشی از تورم را تعدیل می‌کند.

گلمرادی متذکر شد: از نظر اقتصادی حذف ۴ صفر از پول ملی هیچ تاثیری در کارکرد پول ایران نخواهد داشت. بسیاری از کشورها و دولت‌ها پیش از کشور ما سیاست حذف صفر از پول ملی خود را تجربه کرده‌اند، اما موفق به مهار تورم نشده‌اند؛ بنابراین حذف ۴ صفر آن هم به‌صورت گزینشی و پله پله فقط محاسبات در معاملات را سخت می‌کند.

این استاد دانشگاه در ادامه یادآور شد: پول وسیله‌ای است برای سنجش ارزش، واسطه مبادله، ذخیره ارزش و ابزار پرداخت‌های آتی؛ پس با و اضافه صفر بر واحد پول ملی هیچ تاثیری بر این کارکردها نخواهد داشت.

افسار ارز را بکشید

وی با اشاره به نقش اسکناس در کاهش تورم تصریح کرد: با توجه به کاهش ارزش پول و تورم بسیار زیاد در چند سال اخیر موضوع حذف ۴ صفر از پول ملی به یکی از مهم‌ترین الزامات در اقتصاد و دولت تبدیل‌ شده، اما تا زمانی که تورم از طریق کنترل نرخ ارز مهار نشود، اگر تمام صفرهای پول ملی را هم حذف کنیم باز هم تورم در قالب بزرگ‌تری به اقتصاد حمله‌ور می‌شود.

کلام آخر

در مجموع، ورود به فاز اجرایی حذف چهار صفر از پول ملی، بیش از آنکه درمانی برای دردهای مزمن اقتصاد ایران باشد، یک «نوسازی فنی و حسابداری» در ساختار پولی کشور محسوب می‌شود. همان‌طور که در تحلیل‌های پیشین پیرامون ناترازی بانک‌ها و فشار نرخ ارز بر معیشت بررسی کردیم، تغییر ظاهر اسکناس‌ها بدون مهار موتورهای تولید تورم (نقدینگی و کسری بودجه)، تأثیری پایدار بر قدرت خرید مردم نخواهد داشت.

بسیاری از کشورها و دولت‌ها پیش از کشور ما سیاست حذف صفر از پول ملی خود را تجربه کرده‌اند، اما موفق به مهار تورم نشده‌اند

خطر بزرگ در افق پیش رو، «اثر رُند کردن» قیمت‌ها در معاملات خُرد است که می‌تواند در کنار تغییر نرخ ارز کالاهای اساسی، فشار مضاعفی بر دهک‌های پایین وارد کند.

چشم‌انداز آینده نشان می‌دهد که موفقیت این جراحی پولی، به جای چاپ اسکناس‌های جدید، در گروی تحقق «انضباط مالی» و «ثبات ارزی» است. اگر بانک مرکزی نتواند ناترازی‌های عمیق بانکی (که پیش‌تر در قالب محدودیت‌های ساتنا نمود یافت) را مرتفع کند، ریال جدید نیز به سرعت با هجوم تورم مواجه شده و صفرهای حذف‌شده در میان‌مدت بازخواهند گشت.

بنابراین، آینده این طرح نه در گروی آیین‌نامه‌های اجرایی، بلکه در گروی اراده حاکمیت برای اصلاحات ساختاری و خروج از چرخه مخرب خلق پول بدون پشتوانه است. بدون این اصلاحات، حذف صفرها تنها یک مُسکن موقت برای تسهیل محاسبات دفتری باقی خواهد ماند.