چرا رویای جهان بدون نفت در سال 2050 محقق نمیشود
رضا پدیدار
رئیس كمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق تهران
مطالعات تطبیقی ایران و جهان نشانگر آن است كه جهان بدون انرژیهای فسیلی امكانپذیر نیست و استفاده از انرژیهای كربنی ادامهدار خواهد بود. در این باره وزیر انرژی كشور روسیه طی یك گزارش مبسوط عنوان می کند، اگر چه كشورش به فكر كاهش وابستگی به انرژی های فسیلی است، با روندی كه در مصرف جهانی صورت میگیرد نیازی نیست تا در صادرات به نفت كاهش ایجاد كنند. حتی مقامات مسئول در این كشور ابراز کردهاند كاهش فرآوردههای هیدرو كربوری در دست مطالعه است، ولی هنوز انگیزه كاملی برای كاهش صادرات نفت تا حداقل سه دهه آینده وجود ندارد
وزیر انرژی روسیه همچنین در ادامه تاكید كرده است برنامههای اعلامشده از سوی دولتهای توسعهیافته مبنی بر به صفر رساندن وابستگی به گازهای گلخانهای و انرژیهای فسیلی تا سال 2050 واقعبینانه نیست و این كشورها قادر نخواهند بود تا سال 2050مصرف هیدروكربنها را برای همیشه كنار بگذارند.
وزیران انرژی روسیه و عربستان نیز در یك كنفرانس مطبوعاتی اعلام كردهاند آنچه به دنبال تحقق آن هستند، توسعه استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر است و نه كنار گذاشتن انرژیهای فسیلی كه به نادرستی از سوی رسانهها نقل میشود. وزارت انرژی روسیه همچنین علاقهمند به توسعه انرژیهای نو و تجدیدپذیر است اما دستیابی به چنین هدفی الزاما به معنای كنار گذاشتن مطلق انرژیهای هیدروكربنی نیست. در این باره مسكو تلاش میكند برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و به رسمیت شناختن انرژی هستهای به عنوان یك انرژی پاك در مجامع انرژی جهان حضور یابد و با نظر مثبت اقدامات لازم را به انجام رساند.
از طرفی رهبران برخی از كشورهای اروپایی در تلاشاند تا اتحادیه اروپا به طور رسمی انرژی هستهای را به عنوان یك انرژی پاك به رسمیت بشناسند. این همان برنامهای است كه دولت آمریكا نیـــز در صدد تحقق آن است. این در حالی است که كشورهای اروپایی به همراه روسیه در صددند، مانند بسیاری از كشورهای دیگر دنیا مالیات استفاده از گازهای گلخانهای و انرژیهای هیدروكربونی را بالا ببرند كه یكی از اصلیترین دلایل این برنامه توجه به محیط زیست و کاهش آلایندههای حاصل از سوختهای فسیلی است.
گروهی از كارشناسان جهانی در حوزه انرژی اعتقاد دارند كه نمیشود به جای استفاده از انرژیهای فسیلی بر انرژیهای خورشیدی و یا بادی تاكید داشت؛ چرا كه اتكای به این انرژیها، هنوز نمیتواند جایگزین مناسبی برای نفت باشد. از سوی دیگر استفادههای بیشتر كشورها از انرژیهایی همچون گاز و ال. ان. جی. ( LNG ) دریچه جدیدی به روی دولتها باز كرده تا بتوانند هر چه بیشتر از وابستگی به نفت بكاهند.
در كنار این مهم، آژانس بینالمللی انرژی در آخرین گزارش خود اعلام كرد، پیشرفت كارزار جهانی واكسیناسیون كرونا موجب ترمیم اقتصاد جهانی و پیشی گرفتن تقاضا از میزان تولیدِ تولیدكنندگان عمده نفت خواهد بود. در همین گزارش، آژانس با توجه افزایش تولید نفت كشورهای عضو گروه اوپك پلاس آمده است که رشد مورد انتظار عرضه نفت در ماههای باقیمانده از سال 2021 فاصله زیادی با پیشبینیها درباره افزایش قابل توجه تقاضا بعد از سه ماهه دوم سال دارد.
آژانس بینالمللی انرژی همچنین پیشبینی كرده است میزان تقاضای روزانه نفت جهان در فاصله سه ماهه نخست تا پایان سال 2021 حدود 6.5 تا 7 میلیون بشكه در روز افزایش یابد.
اما در همین گزارش، آژانس تاكید دارد به رغم پیشبینی صورت گرفته، بحران ناشی از ویروس كووید 19 در هند نشان میدهد چشمانداز تقاضای نفت همچنان با ابهام و عدم قطعیت مواجه است؛ چرا كه تا زمانی کنترل کامل همهگیری كرونا، آشفتگی و شكنندگی موجود در بازار نفت تداوم خواهد داشت.
همچنین در این گزارش خاطر نشان شده است حجم ذخایر نفتی كشورهای عضو سازمان همكاری و توسعه اقتصادی (اروپا) به سطحی عادیتر بازگشته است به نحوی كه آمارهای ماه آوریل نشان میدهد، حجم این ذخایر تنها 1.9 میلیون بشكه بالاتر از متوسط 5 سال گذشته است.
ارزیابی افزایشی آژانس بینالمللی انرژی از تقاضای جهانی نفت در حالی صورت میگیرد كه این نهاد برآورد كلی خود از میزان رشد تقاضای جهانی در سال 2021 را 270 هزار بشكه نسبت به گزارش قبلی كاهش داده و به 5.4 میلیون بشكه در روز رسانده است. ناگفته نماند که روند افزایشی مصرف تا سال 2030 به قوت خود باقی است.
در این باره آژانس بین المللی انرژی همچنین با استناد به كاهش تقاضای نفت در اروپا و آمریكای شمالی در چهار ماهه نخست و نیز افت قابل توجه مصرف هند در سهماهه دوم سال جاری میلادی، برآورد خود از میزان تقاضا برای نفت خام اوپك در نیمه دوم سال جاری را به میزان 200 هزار بشكه كاهش داده كه مورد انتقاد صاحب نظران بازار انرژی قرار گرفت. آنان رشد مصرف را پس از آرامش بحران كووید 19 در منطقه اروپا به بیش از 25درصد و در آمریكای شمالی به بیش از 30درصد برآورد کردهاند.
در این باره بلومبرگ در گزارش خود و به صورت تلویحی از ضرورت تعدیل كاهش تولید گروه اوپك پلاس حتی در صورت كاهش تحریمهای آمریكا علیه ایران سخن گفته و برآورد خود را از میزان تولید نفت آمریكا در سال 2021 را نسبت به گزارش ماه گذشته خود بیش از 200 هزار بشكه افزایش داده است.
در مقابل گزارشهای یادشده، گروهی از كارشناسان حوزه انرژی اعتقاد دارند بر اساس سناریوی فعلی كاهش تولید اوپكپلاس حتی با بازگشت وضع عادی به كشورهای بزرگ مصرفكننده، سرعت افزایش عرضه به اندازهای نخواهد بود كه بتواند با روند مورد انتظار ترمیم تقاضا همراهی کند و زمینه تشدید شكاف میان عرضه و تقاضا مسیر را برای تعدیل بیشتر كاهش تولید اوپكپلاس یا حتی افت شدیدتر ذخایر جهانی فراهم میسازد.
همچنین با وجود رشد چشمگیر انرژیهای تجدیدپذیر كه در سال 2020 با 45 درصد به 280 گیگا وات رسیده (كه بیشترین رشد سالانه از سال 1999 تاكنون است) باید گفت كه50 درصد از رشد ظرفیت تولید انرژیهای تجدیدپذیر در سال گذشته متعلق چین بوده است و این كشور در سال های 2021 و 2022 نیز به ترتیب سهمی 45 و 55 درصدی از رشد ظرفیت انرژیهای تجدید پذیر جهان را به خود اختصاص خواهد داد. در همین باره آژانس بین المللی انرژی نیز اعلام كرد در سال جاری حدود 270 گیگا وات دیگر به ظرفیت تولید انرژیهای تجدید پذیر افزوده خواهد شد و میزان رشد در سال 2022 نیز به حدود 280 گیگاوات خواهد رسید.
اگرچه ادامه این روند تهدیدی جدی برای سوختهای فسیلی آلاینده محیط زیست به ویژه نفت خام به شمار می رود، روند افزایشی مصرف نفتخام كه اکنون حدود 88 میلیون بشكه در روز است در پایان سال 2022 به بیش از یكصد میلیون بشكه و نیز تا پایان سال 2025 به 115 میلیون بشكه در روز خواهد رسید. این در حالی است كه موسسه مشاوره انرژی وود مكنزی میزان مصرف نفت خام جهان در سال 2030 را معادل130 میلیون بشكه و تداوم آن را در دو دهه بعد با رشد 10درصد پیش بینی کرده است.
بدین ترتیب باید گفت مصرف نفت خام تا سال 2050 به تداوم خود ادامه داد و با توجه به راحتطلبی مردم در بهره گیری از انرژیهای مورد نیاز خود میتوان اذعان کرد جهان بدون نفت در سال 2050 محقق نخواهد شد. روسیه نیز همراستا با این پیشبینی اعلام کرده است حتی اگر استخراج نفت از ذخایر موجود در این كشور با سرعت كنونی ادامه پیدا كند تا سال 2080 ذخایر نفت كافی در اختیار خواهد داشت.
وزیر منابع طبیعی روسیه میگوید: جهان به انرژیهای فسیلی و فرآوردههای هیدروكربوری با توجه به رشد زاد و ولد و افزایش جمعیت از7.2 میلیارد نفر به بیش از 12 میلیارد نفر در سال 2050 نیاز دارد و روند رشد انرژیهای تجدیدپذیر پاسخگوی نیاز انرژی جهانی نیست. این مقام روسی استفاده از ذخایر گازی روسیه را نیز با سرعت برداشت كنونی تا 103 سال دیگر ادامهدر اعلام و عنوان کرد مسكو از این بابت و تا یك قرن آینده نگرانی از بابت كمبود منابع گازی نخواهد داشت و مطمئن است جهان در حداقل سه تا چهار دهه آینده به این منابع نیاز مبرم دارد.
او با یادآوری اینکه كشورهای دارنده منابع هیدروكربوری جهان بیش از 50 كشور نیستند و از این میان تنها 30 كشور صادركنندهاند، افزود: بنابراین روسیه به همراه دیگر کشورهای صادر کننده، سوددهی از منابع خود را که حداكثر تا سه دهه آینده است، مدنظر خواهد داشت و بعد از آن با توجه به پیشرفت منابع تجدیدپذیر که این روند سوددهی منابع هیدرو کربنی نزولی میشود، استفاده از منابع تجدید پذیر را دنبال می کند.
بر این اساس، كشورهای دارنده منابع هیدروكربوری و در راس آنها روسیه برای گذار از وضع كنونی چارهای ندارند كه به سمت فناوریهای به روزتر برای توسعه میادین نفتی جدید گام بردارند. نفت و گاز در روسیه و عربستان به دلیل نقش بسیار مهمی كه در تامین بودجه عمومی دارند كلیدی به شمار میآید. آمارها نشان میدهد كه این دو كشور از سال 2022 به بعد در حدود روزانه 11 تا 12 میلیون بشكه در روز تولید خواهند داشت كه در مقایسه با پیشبینیهای قبلی نشان میدهد كه میتوانند افزون بر تامین نیازهای داخلی خود روند افزایشی مصرف جهانی را نیز تا روزانه حداقل 12 و حداكثر 13 میلیون بشكه در روز تامین کنند.
