کارگاه تابآوری اجتماعی چیست؟
کارگاه تابآوری اجتماعی راهکاری عملیاتی جهت تقویت توانمندی جوامع برای مواجهه با چالشهای گوناگون محسوب میشود.
در دنیای پر از نوسان کنونی که حوادث غیرمترقبه طبیعی و فشارهای اقتصادی به بخشهای مختلف جوامع آسیب میزند نیاز به داشتن ساختاری منعطف و مقاوم بیش از هر زمان دیگری احساس میشود. مفهوم تابآوری اجتماعی در این کارگاهها فراتر از توانایی بازگشت به شرایط اولیه پیش از بحران تعریف میشود. در واقع جوامع در این باره میآموزند چگونه با استفاده از ظرفیتهای درونی خود نهادهای مردمی را مستحکم کنند و در مسیر یادگیری مداوم قرار گیرند تا در آینده آسیبپذیری کمتری داشته باشند.
اهمیت برگزاری چنین کارگاههایی در بستر آموزشی و پژوهشی بر هیچکس پوشیده نیست. وقتی گروهی از افراد محلی یا مدیران شهری در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا به تحلیل نقاط ضعف و قوت خود بپردازند خرد جمعی حاصل از این تعاملات به راهکارهایی میانجامد که هیچگاه توسط تصمیمگیران از راه دور قابلتصور نیست. تمرکز اصلی این برنامههای آموزشی بر تقویت سرمایه اجتماعی است. اعتماد میان افراد و پیوندهای مستحکم بین سازمانهای مردمنهاد و نهادهای دولتی پایه و اساس این تابآوری را تشکیل میدهد. شرکتکنندگان در طول این دورهها میآموزند چگونه با شناسایی منابع موجود و مدیریت بهینه آنها در هنگام بروز تنشهای محیطی و اجتماعی بهترین تصمیم را اتخاذ کنند.
ساختار یک کارگاه تابآوری اجتماعی معمولاً شامل بخشهای تئوریک و عملی است.
در بخش نخست تعاریف علمی و مدلهای جهانی تابآوری بررسی میشود تا شرکتکنندگان دیدگاهی جامع نسبت به مفهوم مورد بحث پیدا کنند. شناخت ریسکها نخستین گام در این مسیر است. هر محله یا گروه اجتماعی با تهدیدات خاص خود روبهروست. برخی مناطق با خطر سیل مواجهاند و برخی دیگر با معضلات ناشی از بیکاری یا شکافهای طبقاتی. کارگاه آموزشی فضایی امن ایجاد میکند تا این تهدیدات شناسایی و اولویتبندی شوند. در این فرایند تسهیلگر به حاضران کمک میکند تا تفاوت میان تهدیدات قابلمدیریت و بحرانهای ساختاری بزرگ را درک کنند.
در بخش دوم کارگاه که اغلب به صورت کار گروهی انجام میگیرد روشهای عملی تقویت پیوندهای اجتماعی مورد تمرکز قرار میگیرد. برگزاری شبیهسازی بحران یکی از تکنیکهای پرکاربرد در این برنامههاست. وقتی شرکتکنندگان در محیطی کنترلشده با یک بحران فرضی روبرو میشوند میتوانند مهارتهای ارتباطی و مدیریت بحران خود را تمرین کنند. این تمرینها به ایجاد همبستگی بیشتر کمک میکند زیرا افراد در مییابند چگونه میتوانند در هنگام نیاز به یکدیگر تکیه کنند. ایجاد گروههای واکنش سریع محلی یا سیستمهای اطلاعرسانی بومی از خروجیهای ملموس این بخش است.
نقش رهبران محلی در این دورهها نقشی محوری دارد. کسی که در کارگاه شرکت میکند و پس از آن به محله خود باز میگردد به مثابه یک سفیر تابآوری عمل میکند. آنها آموزش میبینند که چگونه صدای اقشار آسیبپذیر را بشنوند و آنها را در فرایند تصمیمگیری مشارکت دهند. تابآوری واقعی زمانی رخ میدهد که هیچ عضوی از جامعه در هنگام بحران به حال خود رها نشود. در این مسیر کارگاهها به مدیران محلی یاد میدهند که چگونه شبکهای از حمایتهای روانی و اجتماعی ایجاد کنند تا در صورت وقوع حوادث تلخ سلامت روان جمعی حفظ شود.
یکی دیگر از محورهای اساسی این دورهها موضوع اقتصاد مقاومتی در سطح خرد است. جوامع تابآور متکی به منابع بیرونی نیستند. آنها یاد میگیرند از ظرفیتهای اقتصادی کوچک که درون جامعه وجود دارد برای رفع نیازهای اساسی بهره ببرند. تعاون و تشکیل تعاونیهای محلی نمونهای از این رویکرد است که در کارگاهها به آن پرداخته میشود. وقتی درآمدهای محلی در همان محدوده جغرافیایی گردش پیدا کند قدرت خرید و توان مقابله با تورم افزایش مییابد.
ارتباطات در دنیای دیجیتال نیز بخشی از محتوای مدرن این کارگاههاست. تابآوری اجتماعی امروز پیوند عمیقی با سواد رسانهای دارد. افراد باید بیاموزند در هنگام بحران چگونه اخبار صحیح را از شایعات تشخیص دهند. اطلاعات غلط در زمانهای حساس میتواند هراس عمومی ایجاد کرده و مانع از اجرای برنامههای حفاظتی شود. بنابراین آموزش ابزارهای ارتباطی نوین و شیوههای استفاده از شبکههای اجتماعی برای اطلاعرسانی دقیق و افزایش روحیه عمومی یکی از اهداف اصلی این آموزشها به شمار میرود.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی برگزاری مستمر کارگاههای تابآوری اجتماعی سرمایهگذاری برای آینده است. هزینهای که برای برگزاری این دورهها صرف میشود در مقابل خسارات مادی و معنوی ناشی از بحرانهای پیشبینینشده بسیار ناچیز است. جامعهای که بیاموزد چگونه با خود مراقبتی و همدلی از موانع عبور کند در بلندمدت توسعهیافتهتر و با نشاطتر خواهد بود. این کارگاهها به جای نگاه منفعلانه به مشکلات رویکردی فعالانه و پیشگیرانه را در وجود اعضای جامعه نهادینه میکنند.
برای اثربخشی بیشتر این برنامهها توصیه میشود که آنها به صورت دورهای برگزار شوند تا تغییرات لازم در ساختار جامعه به مرور زمان تثبیت شود. حضور متخصصان جامعهشناسی روانشناسی و مدیریت بحران به عنوان تسهیلگران میتواند کیفیت آموزشها را تضمین کند. در دنیایی که تغییرات اقلیمی و تحولات اجتماعی هر روز ما را غافلگیر میکند دستیابی به مهارتهای زیست تابآورانه ضرورتی اجتنابناپذیر برای تمامی شهروندان است. برگزاری چنین کارگاههایی در مقیاسهای مختلف از کوچکترین واحدهای مسکونی تا کلانشهرها میتواند نویدبخش آیندهای امنتر و آرامتر برای همگان باشد. تداوم در آموزش و تمرین مستمر همبستگی تنها راه موفقیت در آزمونهای سخت پیش رو است.
