گره ارزی یک میلیارد دلاری در گلوی بازار روغن
اکرم رضائی نژاد
بازار روغن در گردابی از کمبود، افزایش قیمت و بیثباتی دست و پا میزند. بحرانی که ریشه آن را میتوان در یک رقم کلان جستجو کرد: معوقه ارزی بیش از یک میلیارد دلاری واردکنندگان مواد اولیه. عددی که به گفته تولیدکنندگان و واردکنندگان، میان بانکها، دستگاههای اجرایی و شرکتهای واسط بلاتکلیف مانده و حالا اثر مستقیم خود را در قفسههای خالی فروشگاهها و آشفتگی زنجیره تأمین نشان میدهد.
در حالی که مسئولان وزارت جهاد کشاورزی از «تأمین کافی» و «افزایش عرضه در آینده نزدیک» سخن میگویند، روایتهای میدانی، آمارهای تولید و هشدارهای صنفی تصویری متفاوت ترسیم میکند؛ تصویری که در آن کارخانههایی با ظرفیت ۵۰ درصد یا کمتر کار میکنند، برخی خطوط تولید متوقف شدهاند و روغن به کالایی کمیاب و پرالتهاب تبدیل شده است.
مشاهدات میدانی خبرنگار عصراقتصاد از فروشگاههای زنجیرهای و خردهفروشیها نشان میدهد بسیاری از قفسههای روغن یا کاملاً خالیاند یا فقط با چند برند ناشناخته و محدود پر شدهاند.
فروشندگان میگویند هفتههاست سهمیهای دریافت نکردهاند و شرکتهای پخش، عرضه را یا متوقف کرده یا به حداقل رساندهاند. نتیجه، سردرگمی مصرفکننده و شکلگیری انتظارات تورمی در بازاری است که به شدت به اخبار و شایعات واکنش نشان میدهد.
توقف تولید پشت دیوار ارزی
فعالان صنعت روغن معتقدند ریشه بحران نه در میزان مصرف، بلکه در اختلال عمیق فرآیند واردات مواد اولیه است. به گفته علیرضا شریفی، دبیر انجمن صنفی صنایع روغن نباتی ایران، مطالبات ارزی واردکنندگان روغن خام از مرز یک میلیارد دلار عبور کرده؛ رقمی که عملاً امکان تأمین مواد اولیه، حفظ اعتبار نزد فروشندگان خارجی و حتی تداوم تولید را از بسیاری از کارخانجات سلب کرده است.
آمارها نیز این ادعا را تأیید میکند. تولید روغن نباتی در ماههای اخیر سقوط کمسابقهای را تجربه کرده و به کمتر از ۱۳۰ هزار تن در ماه رسیده است؛ در حالی که تولید ماهانه در نیمه دوم سالهای گذشته معمولاً به بیش از ۲۰۰ هزار تن میرسید. کاهش ۴۳ درصدی تولید نسبت به مهرماه، نشانهای آشکار از قفل شدن زنجیره تولید است.
برخی تولیدکنندگان بزرگ به طور کامل تولید را متوقف کردهاند و بسیاری دیگر با نیمی از ظرفیت یا حتی کمتر فعالیت میکنند. دلیل اصلی، کمبود روغن خام و دانههای روغنی است، موادی که یا در بنادر رسوب کردهاند یا به دلیل عدم انتقال ارز، امکان ترخیص و استفاده از آنها وجود ندارد.
رشید عزیزپور، رئیس کمیسیون صنایع غذایی اتاق ایران، صراحتاً اعلام کرده که «ذخایر خوبی از مواد اولیه روغن در مخازن و بنادر وجود دارد، اما امکان ترخیص آنها نیست». به گفته او، فرآیند ثبت سفارش، تخصیص ارز و نهایتاً انتقال ارز به فروشنده خارجی، در عمل دچار وقفه شده و همین وقفه، تولید منظم را مختل کرده است. حتی واردکنندگانی که ریال کالا را پرداخت کردهاند و تخصیص ارز هم دریافت کردهاند، هفتهها و گاه ماهها در انتظار انتقال واقعی ارز ماندهاند.
تعارض روایتها و انفجار قیمت در صنف و صنعت
همزمان با تشدید بحران ارزی، روایتهای متناقضی از سیاستگذاری بازار روغن شنیده میشود. برخی فعالان توزیع میگویند به آنها اعلام شده فعلاً عرضه متوقف شود تا روغن با قیمتهای جدید وارد بازار شود؛ برخی دیگر از وعده عرضه با قیمتهای قبلی پس از حل مشکلات ارزی خبر میدهند. همین دوگانگی، فضای بازار را مبهم کرده و به احتکار، کاهش عرضه و تشدید التهاب دامن زده است.
تعلیق بیش از یک میلیارد دلار ارز واردات روغن، تولید را زمینگیر کرده، کارخانهها را به تعطیلی کشانده و بازار را در آستانه کمبود قرار داده است
در بازار صنف و صنعت، پیامد این وضعیت بهوضوح دیده میشود. قیمت مصوب روغن ۱۷ کیلویی صنف و صنعت حدود یکمیلیون و ۳۰۰ هزار تومان است، اما این کالا در بازار آزاد با نرخهایی تا دو میلیون و ۵۰۰ هزار تومان معامله میشود. رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تأکید کرده که این اختلاف قیمت نتیجه مستقیم کمبود مواد اولیه و توقف یا کاهش تولید است، نه صرفاً تخلف در سطح توزیع.
این بحران تنها محدود به مصرف خانوار نیست، صنایع غذایی، شیرینی و شکلات، رستورانها و واحدهای تولیدی وابسته نیز با کمبود روغن مواجه شدهاند و در برخی موارد ناچار به خرید روغن خانوار از بازار شدهاند؛ اقدامی که خود به تشدید کمبود در ویترین فروشگاهها انجامیده است.
در مقابل، وزارت جهاد کشاورزی با استناد به آمار واردات، تأکید دارد که در هشت ماه نخست سال حدود ۱.۷ میلیون تن روغن از مسیر واردات و تولید داخلی تأمین شده و قیمتهای مصوب نیز در سامانه ۱۲۴ اعلام شده است. با این حال، فاصله میان آمارهای رسمی و واقعیت بازار، این پرسش را پررنگتر کرده که مشکل اصلی در «میزان تأمین» نیست، بلکه در زمانبندی، سیاست ارزی و امکان دسترسی واقعی تولیدکننده به مواد اولیه است.
بازار روغن اکنون در نقطهای حساس قرار دارد. اگر گره یکمیلیارددلاری معوقه ارزی بهسرعت باز نشود، کمبود مقطعی میتواند به بحرانی ساختاری و قیمتی تبدیل شود، بحرانی که در آستانه ماه رمضان، مستقیماً سفره خانوار و امنیت غذایی را هدف میگیرد.
تصمیمگیری شفاف، تخصیص فوری و منصفانه ارز، و رفع موانع ترخیص، تنها راهحل عملی برای جلوگیری از تبدیل یک کمبود مدیریتی به یک بحران اجتماعی و اقتصادی گسترده است. در غیر این صورت، قفسههای خالی روغن، تنها نماد آغاز مشکلات بزرگتری برای سفره مردم خواهد بود.
