رتبه سوم مقالات در AI ایران؛ فاصله تا تجاری سازی چقدر است؟
ایران در سالهای اخیر پیشرفت چشمگیری در حوزه تولید علم هوش مصنوعی (AI) داشته و توانسته جایگاه سوم را میان کشورهای اسلامی به خود اختصاص دهد.
بر اساس گزارش موسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC) که از دادههای پایگاه Web of Science برای بازه زمانی۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ استفاده کرده، عربستان سعودی با ۹۲۲۶ مدرک علمی، ترکیه با ۶۶۸۶ مدرک و ایران با ۵۰۶۸ مدرک در رتبههای اول تا سوم قرار گرفتهاند.
این آمار نشاندهنده تلاشهای مستمر پژوهشگران ایرانی در دانشگاههایی مانند شریف، تهران و امیرکبیر است که ایران را در سطح جهانی نیز به رتبه ۱۳ تا ۱۵ در انتشار مقالات AI رساندهاند. با این حال، سوال اصلی اینجاست: فاصله میان این دستاوردهای علمی و تبدیل آنها به محصولات تجاری چقدر است؟ آیا ایران میتواند از این پتانسیل علمی برای ایجاد ارزش اقتصادی و رقابت در بازار جهانی بهره ببرد یا همچنان درگیر چالشهای ساختاری خواهد ماند؟
تولید مقالات علمی تنها بخشی از چرخه نوآوری است. در حالی که ایران در حوزه پژوهشهای پایهای قوی ظاهر شده، اما در کاربردیسازی و تجاریسازی فناوریهای AI با مشکلات جدی روبهرو است. گزارشهای جهانی مانند شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت (Government AI Readiness Index) در سال ۲۰۲۴، ایران را در رتبه ۹۱ از میان۱۸۸ کشور قرار داده که نسبت به سال قبل سه پله بهبود داشته، اما همچنان فاصله زیادی با رهبران منطقه مانند امارات متحده عربی (رتبه برتر در خاورمیانه) و عربستان سعودی دارد.
این رتبه پایین نشاندهنده ضعف در زیرساختها، سرمایهگذاری و سیاستگذاری است. برای مثال، در حالی که عربستان بیش از ۲۰ میلیارد دلار و امارات ۱.۴ میلیارد دلار در زیرساختهای AI سرمایهگذاری کردهاند، بودجه ایران در این حوزه کمتر از ۵۰ میلیون دلار است. این نابرابری مالی مستقیماً بر توانایی تبدیل پژوهش به محصول تاثیر میگذارد.
یکی از اصلیترین چالشها، کمبود زیرساختهای سختافزاری است. توسعه مدلهای پیشرفته AI نیازمند پردازندههای گرافیکی قدرتمند (GPU) و مراکز داده ابری است که ایران به دلیل تحریمهای بینالمللی به آنها دسترسی محدودی دارد.
رضا بهروزی، عضو کمیسیون مراکز داده و خدمات ابری، در نمایشگاه الکامپ ۱۴۰۴ هشدار داد که بدون توسعه زیرساخت ابری، تجاریسازی AI در ایران با شکست مواجه خواهد شد.
بسیاری از استارتاپهای ایرانی مجبور به استفاده از سرورهای خارجی هستند که هزینههای ارزی بالایی تحمیل میکند و ریسکهای امنیتی به همراه دارد. علاوه بر این، مهاجرت نخبگان – یا همان “فرار مغزها” – یکی دیگر از موانع است. سالانه هزاران متخصص AI ایران را ترک میکنند تا در کشورهایی مانند کانادا یا ایالات متحده فرصتهای شغلی بهتر بیابند، که این امر چرخه نوآوری داخلی را تضعیف میکند.
عدم ارتباط موثر بین دانشگاه و صنعت نیز فاصله علم تا بازار را افزایش داده است. در حالی که دانشگاهها مقالات زیادی تولید میکنند، اما این پژوهشها اغلب با نیازهای واقعی بازار همخوانی ندارند. گزارش مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف نشان میدهد که تنها ۱۷ درصد کسبوکارهای ایرانی از AI استفاده میکنند، که این رقم هفت سال عقبتر از میانگین جهانی است. این شکاف ناشی از نبود نقشه راه جامع برای تجاریسازی است.
سند ملی هوش مصنوعی که در تیرماه۱۴۰۳ تصویب شد، گام مثبتی است، اما منتقدان میگویند بدون منابع مالی مشخص و مکانیسمهای اجرایی، بیشتر جنبه آرمانی دارد. برای مثال، سرمایهگذاری کل در AI ایران تاکنون حدود ۱۰ میلیون دلار بوده، که در مقایسه با کشورهای منطقه بسیار ناچیز است.
علاوه بر مسائل فنی و مالی، چالشهای قانونی و اخلاقی نیز مانع پیشرفت هستند. نبود قوانین شفاف برای حفاظت از دادهها، حریم خصوصی و مسئولیت الگوریتمها، اعتماد عمومی را کاهش میدهد. در بخش سلامت، مالی و کشاورزی(حوزههایی که AI میتواند تحولآفرین باشد) نگرانیهایی مانند امنیت داده و افزایش تقلب وجود دارد.
مطالعهای از دانشگاه MIT نشان میدهد که بدون استانداردهای اخلاقی، تجاریسازی AI میتواند به نابرابریهای اجتماعی دامن بزند. در ایران، این مسئله با مشکلات اقتصادی مانند تورم و بیکاری تشدید میشود، جایی که AI میتواند مشاغل سنتی را تهدید کند بدون اینکه جایگزینهای مناسبی ایجاد شود.
با این وجود، فرصتهای زیادی برای ایران وجود دارد. پتانسیل انسانی بالا، با بیش از ۱۰۰ هزار فارغالتحصیل رشتههای مرتبط با فناوری اطلاعات سالانه، میتواند پایهای برای رشد باشد.
همکاری با کشورهای دوست مانند چین و روسیه برای انتقال فناوری، و تمرکز بر کاربردهای محلی مانند کشاورزی هوشمند یا تشخیص بیماریها، میتواند فاصله را کاهش دهد. ایجاد کنسرسیومهای هوش مصنوعی، همانطور که در بهمن ۱۴۰۳ پیشنهاد شد، راهکاری برای همافزایی بخش خصوصی و دولتی است.
همچنین، افزایش سهم اقتصاد دیجیتال از GDP(که هدف آن رسیدن به ۱۰ درصد است) میتواند انگیزهای برای سرمایهگذاری بیشتر باشد.
در نهایت، برای پر کردن فاصله میان رتبه سوم مقالات AI در کشورهای اسلامی و تجاریسازی موفق، ایران نیاز به یک رویکرد جامع دارد: سرمایهگذاری هدفمند، اصلاح قوانین، تقویت ارتباط صنعت-دانشگاه و تمرکز بر اخلاقیات. اگر این چالشها مدیریت شوند، AI نه تنها میتوانداقتصاد ایران را متحول کند، بلکه جایگاه کشور را در رقابت جهانی ارتقا دهد.
اما اگر وضعیت فعلی ادامه یابد، خطر عقبماندگی بیشتر وجود دارد. زمان آن رسیده که از تولید علم به سمت ایجاد ارزش اقتصادی حرکت کنیم، پیش از آنکه فرصتها از دست بروند.
