اتمِ صلح: نیرویی کوچک با توانی بیکران برای آیندهای بزرگ
علیرضا محمودی فرد؛ پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
تصور کنید منبعی از انرژی در اختیار داشته باشید که یک حبهقند از آن، معادل انرژیِ سوختنِ یک تن زغالسنگ باشد؛ منبعی که بدون دود، بدون آلایندههای متعارف هوا و بدون انتشار گازهای گلخانهای، بتواند شهرهایی را روشن و صنایعی را به حرکت درآورد؛ این رؤیا، با انرژی هستهای به واقعیت پیوسته است؛ در عصری که نبرد با تغییرات اقلیمی به جبههی اولِ نجاتِ کرهی زمین تبدیل شده، بازنگریِ عادلانه و مبتنیبر دانش به مزایای انرژی هستهای، نه یک انتخاب، که یک ضرورتِ استراتژیک است.
در صدر این مزایا، تولید برقِ پایه بدون کربن قرار دارد. نیروگاههای هستهای در حین تولیدِ مقادیر عظیم برق، تقریباً هیچ دیاکسید کربنی منتشر نمیکنند؛ این ویژگی، آنها را به یکی از کارآمدترین ابزارهای موجود برای کاهش فوریِ گازهای گلخانهای و مقابله با گرمایش جهانی تبدیل کرده است؛ برخلاف منابع متناوبی مانند باد و خورشید که وابسته به شرایط جوی هستند، راکتورهای هستهای قادرند بهصورت پیوسته و بیوقفه، توانِ پایه قابلاعتمادی را به شبکه تزریق کنند و پشتیبانِ استواری برای ورودِ هرچه بیشترِ انرژیهای تجدیدپذیرِ ناپایدار باشند.
دومین مزیت کلیدی، چگالی انرژیِ فوقالعادهی بالا است؛ مقدار کمی سوخت هستهای (مثل اورانیم) انرژیِ حرارتیِ عظیمی تولید میکند که موجب میشود نیاز به معدنکاوی و حملونقلِ مواد سوختی در مقایسه با سوختهای فسیلی بهطور چشمگیری کاهش یابد؛ این امر، علاوهبر کاهش اثرات زیستمحیطیِ استخراج، مسئلهی امنیتِ تأمین انرژی را نیز بهبود میبخشد. یک کشور میتواند با ذخیرهای نسبتاً کوچک از سوخت هستهای، نیاز برقِ خود را برای ماهها و حتی سالها تضمین کند و کمتر در معرض نوسانهای قیمتی و بحرانهای ژئوپلیتیک بازارهای جهانی انرژی قرار گیرد.
نکتهی سوم، قابلیت اطمینان و تولید مداوم است؛ یک راکتور هستهای مدرن میتواند بیش از ۹۰ درصد از زمانِ سال را با حداکثر ظرفیت کار کند؛ این رقم برای نیروگاههای بادی و خورشیدی، حتی در بهترین مناطق، عموماً بین ۲۰ تا ۴۰ درصد است؛ این پایداری، سنگبنای یک شبکهی برقِ پایدار و مقاوم است که صنایعِ بزرگ و زیرساختهای حیاتیِ یک کشور به آن وابستهاند.
از منظر فناورانه و اقتصادی نیز انرژی هستهای موتور محرکهی پیشرفت است؛ ساخت و بهرهبرداری از نیروگاههای هستهای، نیازمند ایجاد زنجیرهای از صنایع پیشرفته، تربیت نیروی انسانیِ بسیار متخصص و توسعهی استانداردهای امنیتی و کیفیتی در سطح جهانی است؛ این فرآیند، به ارتقای علمی و فناورانهی کل جامعه میانجامد؛ همچنین، عمر طولانیِ نیروگاههای هستهای (حدود ۶۰ سال یا بیشتر) باعث میشود هزینهی تولید برق در درازمدت، قابلرقابت و باثبات باشد.
علاوهبر تولید برق، کاربردهای جانبیِ حیاتی انرژی هستهای را نمیتوان نادیده گرفت؛ از پرتوهای آن در پزشکی (برای تشخیص و درمان بیماریهایی مانند سرطان)، در صنعت (برای عکسبرداری از جوشها و سنجشهای دقیق)، در کشاورزی (برای ایجاد جهشهای مفید و افزایش مقاومت محصولات) و در اکتشافات فضایی (بهعنوان منبع نیروی پایدار برای فضاپیماها) استفادههای گستردهای میشود.
البته، هیچ فناوریِ قدرتمندی بدون چالش نیست؛ مدیریت پسماندهای هستهای و مسئلهی ایمنی مطلق، نگرانیهای بهحق و جدیای هستند که جامعهی جهانی باید با تدبیر و همکاری روی آنها کار کند؛ اما باید توجه داشت که فناوریهای نسلهای جدیدِ رآکتورها (مانند رآکتورهای زاینده و رآکتورهای ماژولار کوچک) در مسیر کاهش پسماند، افزایش ایمنی ذاتی و استفادهی بهینهتر از سوخت طراحی شدهاند؛ پذیرش عمومی نیز با شفافیت، آموزش و استانداردهای سختگیرانه حاصل میشود.
در یک نگاه کلی، انرژی هستهای مانند یک شمشیر دو لبه است که آیندهی آن به خردمندیِ ما در بهکارگیری آن بستگی دارد؛ در مسیر گذار از اقتصاد کربنمحور، ما به یک سبد انرژیِ متنوع نیاز داریم؛ انکارِ پتانسیلِ عظیم و کمکِ اثباتشدهی انرژی هستهای به حفظ محیط زیست، تنها مبارزه با تغییرات اقلیمی را دشوارتر و پرهزینهتر میکند؛ این نیروی نهفته در هستهی اتم، اگر با دانش، مسئولیتپذیری و نظارتِ حداکثری معتمدین همراه شود، میتواند نه یک ترس، که یکی از وفادارترین متحدان بشر برای ساختن آیندهای روشن، پاک و پایدار باشد.
