کم فروشی؛ شکل جدید گرانفروشی

مریم غدیرپور

این روزها هر بار که برای خرید خوراکی به مغازه می‌روم، بیشتر از قبل حس می‌کنم تورم افسارگسیخته کار خودش را کرده است. قیمت خیلی از کالاها آن‌قدر بالا رفته که هم خریدار مانده چه کار کند و هم تولیدکننده دنبال راهی برای جبران هزینه‌هایش می‌گردد.

نتیجه‌اش هم چیزی شده که ما موقع خرید با چشم خودمان می‌بینیم؛ کم‌فروشی.

مثلاً قبلاً یک بسته بیسکویت یا چیپس می‌خریدیم که هم وزنش بیشتر بود و هم وقتی بازش می‌کردیم حس می‌کردیم پولی که داده‌ایم می‌ارزیده است. اما حالا همان بسته را با همان قیمت یا حتی بیشتر می‌خریم و وقتی بازش می‌کنیم می‌بینیم نصفش فقط هواست و مقدار خوراکی داخلش کمتر شده است.

خیلی از بسته‌بندی‌ها را هم طوری طراحی کرده‌اند که اصلاً داخلش معلوم نباشد و آدم تا وقتی باز نکند متوجه کم شدن محتوا نمی‌شود.

توی مغازه هم که با فروشنده‌ها صحبت می‌کنیم، می‌گویند خیلی از تولیدکننده‌ها یا قیمت را بالا برده‌اند یا وزن کالا را کمتر کرده‌اند تا از پس هزینه‌های تولید بربیایند. برای همین خریدار اگر حواسش به وزن و مقدار کالا نباشد، ممکن است همان پول قبلی را بدهد اما جنس کمتری بگیرد.

کوچک‌سازی پنهان در قفسه‌ها

مشاهدات میدانی خبرنگار عصر اقتصاد از چند فروشگاه زنجیره‌ای نشان می‌دهد پدیده کم‌فروشی آرام‌آرام در قفسه‌ها خودش را نشان می‌دهد.

در بخش تنقلات، برخی بسته‌های بیسکویت و چیپس با همان ظاهر قبلی عرضه می‌شوند، اما وزن درج‌شده روی آن‌ها کمتر از گذشته است. بسیاری از خریداران هم تا زمانی که به عدد وزن روی بسته توجه نکنند، متوجه این تغییر نمی‌شوند.

در قفسه لبنیات نیز برخی شیرهای طعم‌دار با همان بسته‌بندی‌های آشنا دیده می‌شوند، اما حجم آن‌ها نسبت به قبل کاهش یافته است. این وضعیت در بخش حبوبات هم دیده می‌شود؛ جایی که بعضی بسته‌ها که پیش‌تر با وزن‌های بالاتر عرضه می‌شدند، حالا با وزن کمتر در قفسه قرار گرفته‌اند.

تولیدکنندگان برای آن‌که بتوانند همچنان محصولات خود را در بازار نگه دارند و در عین حال قیمت نهایی برای مصرف‌کننده جهش شدید نداشته باشد، به روش‌هایی برای تطبیق با قدرت خرید مردم روی می‌آورند

بررسی قفسه‌ها نشان می‌دهد در شرایطی که امکان افزایش قیمت برای برخی کالاها محدود است، بخشی از تولیدکنندگان ترجیح داده‌اند وزن یا حجم محصولات را کاهش دهند؛ تغییری که شاید در نگاه اول به چشم نیاید، اما در نهایت سبد خرید مصرف‌کننده را کوچک‌تر می‌کند.

ترفند تازه در قفسه خوراکی‌ها کودکان

نگاهی دقیق‌تر به قفسه خوراکی‌های پرمصرف در فروشگاه‌های زنجیره‌ای نشان می‌دهد برخی محصولات، به‌ویژه خوراکی‌های مورد علاقه کودکان، با تغییراتی نامحسوس اما معنادار عرضه می‌شوند. در ظاهر، بسته‌ها همان رنگ و طراحی همیشگی را دارند، اما با بررسی وزن و حجم درج‌شده روی آن‌ها مشخص می‌شود مقدار محصول نسبت به گذشته کمتر شده است.

مشاهدات میدانی خبرنگار عصر اقتصاد از چند فروشگاه حاکی از آن است که در اقلامی مانند بیسکویت، کیک‌های بسته‌بندی، اسنک‌ها و حتی برخی شیرهای طعم‌دار، کاهش وزن یا حجم به چشم می‌خورد؛ در حالی که قیمت نهایی تفاوت محسوسی با قبل ندارد. در برخی موارد نیز اندازه بسته تقریباً ثابت مانده اما فضای خالی داخل آن بیشتر شده است.

به نظر می‌رسد در شرایطی که افزایش رسمی قیمت برخی کالاها با محدودیت یا واکنش بازار روبه‌روست، بخشی از تولیدکنندگان راه دیگری را برگزیده‌اند؛ کاهش تدریجی مقدار محصول. روشی که اگرچه در نگاه اول چندان به چشم نمی‌آید، اما در عمل می‌تواند نوعی انتقال پنهان هزینه‌های تورم به مصرف‌کننده تلقی شود.

پشت پرده کوچک شدن محصولات غذایی

سولماز بهرام‌علی‌نژاد در گفت‌وگو با عصر اقتصاد، درباره پدیده‌ای که این روزها بسیاری از مصرف‌کنندگان با آن روبه‌رو هستند؛ یعنی کوچک‌تر شدن بسته‌های مواد غذایی یا همان «آب رفتن محصولات پرطرفدار»، توضیح می‌دهد :ریشه این موضوع را باید در شرایط اقتصادی و افزایش هزینه‌های تولید جست‌وجو کرد.

به گفته او، وقتی تورم بالا می‌رود و هزینه مواد اولیه، حمل‌ونقل و بسته‌بندی افزایش پیدا می‌کند، تولیدکنندگان برای آن‌که بتوانند همچنان محصولات خود را در بازار نگه دارند و در عین حال قیمت نهایی برای مصرف‌کننده جهش شدید نداشته باشد، به روش‌هایی برای تطبیق با قدرت خرید مردم روی می‌آورند.

او در توجیه این موضوع در شرایط تورمی کنونی می‌گوید: یکی از راهکارهای رایج در چنین شرایطی کوچک‌تر کردن بسته‌های محصولات است. در این روش تولیدکننده تلاش می‌کند قیمت کالا را ثابت نگه دارد، اما مقدار یا وزن محصول را کاهش می‌دهد تا هزینه‌ها با شرایط اقتصادی هماهنگ شود.

با این حال تأکید می‌کند که این اقدام تنها زمانی قابل قبول است که وزن واقعی و دقیق محصول به‌صورت شفاف روی بسته‌بندی درج شود تا مصرف‌کننده از میزان خرید خود آگاه باشد.

مرز باریک صرفه اقتصادی و فریب مصرف‌کننده

بهرام‌علی‌نژاد اضافه می‌کند: در کنار این روش، برخی تولیدکنندگان مسیر دیگری را نیز انتخاب می‌کنند و آن بزرگ‌تر کردن بسته‌های محصولات است. در این حالت مصرف‌کننده با خرید یک بسته بزرگ‌تر، در واقع هزینه کمتری بابت بسته‌بندی پرداخت می‌کند و قیمت تمام‌شده برای او مقرون‌به‌صرفه‌تر خواهد بود.

به گفته او، مرز میان یک اقدام اقتصادی و تخلف زمانی مشخص می‌شود که تولیدکننده بدون اطلاع‌رسانی دقیق، وزن واقعی محصول را کاهش دهد یا کیفیت آن را پایین بیاورد. در چنین شرایطی، مسئله دیگر صرفاً تطبیق با بازار نیست، بلکه نوعی فریب در خوداظهاری محسوب می‌شود که از نظر قانونی تخلفی جدی به شمار می‌آید.

سخنی با مسوولان

آنچه متن گزارش نشان می دهد پدیده «کم‌فروشی پنهان» یا کوچک‌سازی بسته‌بندی‌ها، به واکنش ناگزیر اما غیراخلاقی تولیدکنندگان در برابر هزینه‌های سرسام‌آور تولید تبدیل شده است. تولیدکنندگان برای بقا در بازار و مصرف‌کنندگان برای حفظ توان خرید خود، هر دو با این شگرد دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ روشی که مرز باریکی با فریب و تخلف قانونی دارد.

واقعیت این است که در صورت عدم کنترل تورم و تداوم ثبات‌زدایی از اقتصاد، این وضعیت برای هیچ‌یک از طرفین پایدار نخواهد بود؛ از یک‌سو تولیدکننده به دلیل افزایش مداوم هزینه‌های جانبی و مواد اولیه زیان خواهد کرد و از سوی دیگر، قدرت خرید مردم روزبه‌روز بیشتر آب می‌رود. در چنین چرخه‌ معیوبی، کوچک کردن تدریجی حجم و وزن کالاها تنها یک مسکن موقت و کوتاه‌مدت است و هرگز نمی‌تواند پایداری قدرت خرید جامعه و بقای صنایع غذایی را در درازمدت تضمین کند. درمان این بحران، نه در تغییر ابعاد بسته‌ها، بلکه در مهار ریشه‌ای تورم نهفته است.