بنچمارکینگ ( محک‍زنی رقابتی)

مرتضی ایراندوست (کارشناس ارشد مدیریت صنعتی) – مهندس مجتبی ایراندوست

بنچ مارکینگ (Benchmarking) یا محک‌زنی رقابتی، یک ابزارمدیریت استراتژیک است که در آن محصولات، خدمات و فرآیندهای یک سازمان با محصولات، خدمات و فرآیندهای سازمان‌هایی که در یک یا چند حوزه عملکردی جزو برترین‌ها محسوب می‌شوند، مقایسه و ارزیابی می‌شود. این مقایسه اطلاعات ارزشمندی را در مورد نقاط قوت و ضعف ارائه می‌دهد.

این ابزار می‌تواند در پاسخ به سوالات زیر به ما کمک کند :

– عملکرد ما در مقایسه با رقبایمان چگونه است؟
– بزرگترین شکاف‌های عملکردی ما کجاست؟
– چه شیوه‌هایی را می‌توانیم برای بهبود اتخاذ کنیم؟

این مفهوم نخستین بار در اواخر دهه 1970 میلادی در شرکت زیراکس مود استفاده قرار گرفت. اما اگر منظور از بنچمارکینگ، شکل رسمی آن (به عنوان یک ابزار مدیریتی) باشد، محمد زعیری معتقد است رقابت آمریکاییها با شرکتهای ژاپنی در دهه‌‌های پایانی قرن بیستم نقش مهمی در رواج یافتن بنچ مارکینگ داشته است. به اعتقاد وی بنچ مارکینگ فرایند پیوسته و دائمی سنجش محصولات، خدمات و فرایندهای یک کسب و کار، در مقایسه با قدرتمند‌ترین رقبا یا شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های پیشتاز بین‌المللی است.

بنچ مارکینگ در زبان مدیران، جزئیات و ظرافت‌های بسیار بیشتری دارد و در یک توصیف کلی خلاصه نمی‌شود. شرکت Bain & Company به عنوان یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های بین‌المللی مشاوره مدیریت، بنچمارکینگ را به صورت زیر تعریف می‌کند :

در بنچ مارکینگ، مدیران، عملکرد و کارایی محصولات و فرایندهای خود را با رقبا، شرکت‌های سرآمد و واحد‌های دیگر در مجموعه‌ خود که فعالیت مشابه را انجام می‌دهند – مقایسه می‌کنند؛ و با به‌کارگیری بهترین شیوه‌های اجرایی در فروش و عملیات سازمانی، عملکرد را بهبود می ‌بخشند.

بنچمارکینگ نقش محوری در پیشبرد تعالی سازمانی و تقویت بهبود مستمر ایفا می‌کند. بنچمارکینگ یکی از ابزارهای متعددی است که می‌توانید به عنوان بخشی از هر مدل بهبود مستمر مورد استفاده در سازمان خود از آن استفاده کنید.

بنچمارک مداوم می‌تواند به شما کمک کند:

– فرآیندها و رویه‌ها را بهبود بخشید.

– اثربخشی عملکرد گذشته را بسنجید.

– ایده بهتری از نحوه عملکرد رقبا به شما بدهد، که به شما کمک می‌کند تا بهترین شیوه‌ها را برای افزایش عملکرد شناسایی کنید.

– کارایی را افزایش داده و هزینه‌ها را کاهش دهید و کسب و کار خود را سودآورتر کنید.

– کیفیت و رضایت مشتری را بهبود بخشید.

بنچمارکینگ می‌تواند اشکال مختلفی داشته باشد که هر کدام متناسب با اهداف و زمینه‌های خاص مورد استفاده قرار می‌گیرند.

برخی از انواع رایج بنچمارکینگ عبارتند از :

– بنچ مارکینگ داخلی: مقایسه فرآیندها یا عملکرد بخش‌های مختلف یک سازمان.
– بنچ مارکینگ رقابتی: مقایسه عملکرد شرکت با رقبای مستقیم در همان صنعت.
– بنچ مارکینگ عملکردی: مقایسه جنبه‌های خاص از عملکرد با سایر صنایع یا شرکت‌هایی که در آن حوزه مشابهی دارند.
– بنچ مارکینگ عمومی: مقایسه عملکرد با سازمان‌های مختلف از صنایع مختلف برای شناسایی بهترین شیوه‌ها.
مزایا و چالش‌های بنچمارک

به طور کلی، بنچمارکینگ هم دارای مزایا و هم معایبی است. نکته کلیدی این است که روشهای بنچمارکینگ را به خوبی تعریف کنیم تا مزایای آنها را به دست آوریم و در عین حال معایب بالقوه را به حداقل برسانیم.

■ مزایای بنچمارکینگ عبارتند از:

– کمک به کسب و کارها برای شناسایی نقاط قوت و همچنین شکاف‌های عملکردی
– ارائه بینش و دانش در مورد استراتژی‌ها و فرآیندهای نوآورانه
– تعیین اهداف و مقاصد واقع‌بینانه برای بهبود عملکرد
– ترویج بهبود مستمر و یادگیری در سازمان

■ معایب بنچمارکینگ
– دسترسی محدود به داده‌های رقبا
– تقلید کورکورانه از دیگران
– هزینه‌بر و زمان‌بر بودن
– تمرکز بیش از حد به رقابت به جای نواوری

چالش‌های اجرایی بنچ‌مارکینگ

– انتخاب نادرست معیارها: اگر شاخص‌ها درست انتخاب نشوند، نتیجه تحلیل گمراه‌کننده خواهد بود.
– عدم تعهد مدیران: بنچ‌مارکینگ بدون حمایت مدیران ارشد معمولاً فقط روی کاغذ می‌ماند.
– مقاومت کارکنان در برابر تغییر: گاهی مقایسه با رقبا باعث نگرانی یا مقاومت در تیم‌ها می‌شود.
– تغییرپذیری مداوم بازار: در محیط‌های پویا، معیارهای بنچ‌مارکبنگ به سرعت منقضی می‌شوند.

■ بنچمارکینگ برای چه کسب و کارهایی مناسب است ؟

هر کسب‌وکار که به دنبال ارزیابی عملکرد خود است و می‌خواهد با میزان موفقیت خود آشنا شود، می‌تواند از بنچ مارکینگ بهره ببرد. بنچ مارکینگ به کسب‌وکارها کمک می‌کند مشکلات خود را پیدا کنند و پس از آن در پی راهی برای ازبین‌بردن مشکلات و بهبود فرآیندهای خود باشند. با استفاده از این ابزار قدرتمند، کسب‌وکارها می‌توانند با هزینه‌ای کمتر، با سرعت بیشتری به موفقیت مطلوب خود برسند.

سخن پایانی

بنچ مارکینگ ابزاری بسیار مهم برای شرکت‌های بزرگ است که به آن‌ها کمک می‌کند تا نه تنها در برابر رقبا پیشی بگیرند، بلکه در نوآوری و بهبود مستمر همواره جلوتر از زمان حرکت کنند. از این طریق، شرکت‌ها می‌توانند به شناخت بهتری از نقاط قوت و ضعف خود دست یابند و با استفاده از داده‌های به دست آمده، بهبود‌های قابل توجهی در فرآیندها و محصولات خود ایجاد کنند.

منابع

بنچ مارکینگ چیست؟ الگوبرداری از دیگران چه کاربردی دارد؟ https://motamem.org
محک زنی رقابتی یا بنچ مارکینگ چیست؟ https://modirno.org
تحریریه اکادمی پاکراه (1404) بنچمارکینگ چیست؟ https://imanpakrah.com

Appinio Research (2025), What is Benchmarking? Definition, Software, Examples, https://www.appinio.com
Anna Iriemi (2025), Why is Benchmarking Important? https://www.apqc.org
8 Steps of the benchmarking process, https://lucid.co
Erin,sky, What is Benchmarking? https://www.simpplr.com