ال‌نینو؛ وقتی اقیانوس آرام برای آب‌وهوای ایران تصمیم می‌گیرد

فاطمه وثوقی، دانشجوی دکتری مهندسی منابع آب

ال‌نینو (El Niño) یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اقلیمی جهان است که از گرم‌شدن غیرعادی آب‌های سطحی بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد؛ پدیده‌ای که اگر شدت بگیرد، می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر، الگوهای بارش، دما و حتی خطر وقوع سیلاب و خشکسالی را تغییر دهد.

اما ال‌نینو دقیقاً چیست و چرا آب‌شدن چند درجه‌ای دمای آب در اقیانوس آرام باید برای ما در ایران مهم باشد؟

اقیانوس و جو زمین ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. وقتی دمای بخش بزرگی از اقیانوس آرام تغییر می‌کند، تبادل گرما و رطوبت میان اقیانوس و جو نیز تغییر کرده و در نتیجه الگوهای باد، فشار هوا و انتقال رطوبت در مقیاس وسیع تحت تأثیر قرار می‌گیرند. به همین دلیل، یک تغییر در اقیانوس آرام می‌تواند پیامدهایی در آمریکای جنوبی، آسیا، استرالیا و حتی خاورمیانه داشته باشد.

در شرایط عادی، بادهای استوایی آب‌های گرم سطحی را به سمت غرب اقیانوس آرام، یعنی حوالی اندونزی و استرالیا، هدایت می‌کنند. در زمان وقوع ال‌نینو، این الگو ضعیف یا دچار تغییر می‌شود و آب گرم بیشتری به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام حرکت می‌کند. نتیجه، تغییر در گردش جو و در ادامه، تغییر الگوهای آب‌وهوایی در نقاط مختلف جهان است.

این تغییرات می‌توانند در برخی مناطق به بارش‌های شدید و افزایش خطر سیلاب و در مناطق دیگر به کاهش بارندگی و خشکسالی منجر شوند. ال‌نینو همچنین معمولاً با افزایش دمای میانگین جهانی همراه است، هرچند گرمایش بلندمدت زمین عمدتاً ناشی از افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای است.

اما سؤال مهم برای ایران این است: ال‌نینو چه اثری بر پاییز و زمستان کشور خواهد داشت؟

بر اساس برخی الگوهای اقلیمی، وقوع ال‌نینو می‌تواند احتمال تغییر در الگوی بارش ایران را افزایش دهد و در بعضی دوره‌ها با افزایش بارش در بخش‌هایی از کشور، به‌ویژه غرب و جنوب‌غرب ایران، همراه باشد. در صورت هم‌زمانی این شرایط با سایر عوامل جوی، احتمال وقوع بارش‌های سنگین در بازه‌های کوتاه نیز می‌تواند افزایش پیدا کند؛ موضوعی که خطر آب‌گرفتگی و سیلاب را جدی‌تر می‌کند.

البته ال‌نینو به معنای قطعی شدن بارش بیشتر در ایران نیست. وضعیت نهایی بارش کشور به عوامل متعددی مانند سامانه‌های جوی منطقه، الگوهای فشار، مسیر جریان‌های جوی و دمای سایر پهنه‌های آبی نیز وابسته است. بنابراین، نمی‌توان تنها بر اساس وقوع ال‌نینو درباره میزان بارش یک استان یا شهر در یک زمان مشخص قضاوت کرد.

در ماه‌های اخیر، صحبت‌هایی درباره احتمال شکل‌گیری یک ال‌نینوی بسیار قدرتمند در اواخر ۲۰۲۶ و اوایل ۲۰۲۷ مطرح شده است. با این حال، ادعاهایی مانند «قوی‌ترین ال‌نینوی تاریخ» باید با احتیاط بررسی شوند؛ زیرا شدت این پدیده بر اساس شاخص‌های علمی مشخص اندازه‌گیری می‌شود و برای مقایسه آن با رکوردهای تاریخی، باید منتظر داده‌ها و پیش‌بینی‌های رسمی و به‌روز بود.

اگر روند شکل‌گیری ال‌نینو ادامه پیدا کند، پاییز ۱۴۰۵ و ماه‌های ابتدایی زمستان می‌تواند برای بررسی تغییرات الگوی بارشی ایران دوره‌ای مهم باشد.

در نهایت، ال‌نینو را نباید یک پیش‌بینی قطعی از آینده آب‌وهوا دانست؛ بلکه باید آن را یکی از عوامل مهم و اثرگذار بر سیستم اقلیمی جهان در نظر گرفت.

شاید عجیب به نظر برسد، اما گاهی تغییر دمای آب در نقطه‌ای از اقیانوس آرام می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر، خودش را با باران شدید، خشکسالی، گرما یا سیلاب نشان دهد؛ و همین ارتباط پیچیده میان اقیانوس و جو است که ال‌نینو را به یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اقلیمی جهان تبدیل کرده است.