ایران؛ شاهراهی که میتواند تجارت کشور را متحول کند
در بسیاری از تحلیلهای اقتصادی، توجه اصلی به تولید، سرمایهگذاری و صادرات معطوف میشود؛ اما واقعیت آن است که بخش مهمی از مزیت رقابتی کشورها نه در محل تولید، بلکه در توان آنها برای جابهجایی سریع، مطمئن و کمهزینه کالا شکل میگیرد. در اقتصاد امروز، کشوری موفقتر است که بتواند مواد اولیه، ماشینآلات و محصولات نهایی را با زمان کمتر و هزینه قابل پیشبینیتر به مقصد برساند.
برای بسیاری از شرکتهای ایرانی، تجارت خارجی سالهاست با چالشهایی روبهروست که صرفاً به قیمت کالا محدود نمیشود. واردات مواد اولیه، قطعات صنعتی، ماشینآلات تخصصی و حتی نمونههای کوچک آزمایشگاهی، در بسیاری از موارد با زمان و هزینهای همراه است که خود به یکی از موانع فعالیت اقتصادی تبدیل میشود.
هر روز تأخیر در تأمین، سرمایه در گردش بنگاه را درگیر میکند، برنامه تولید را مختل میسازد و هزینه نهایی را افزایش میدهد.
در سالهای اخیر، مسیر زمینی چین به ایران از طریق آسیای مرکزی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. این مسیر نشان داده که میتواند به یکی از شریانهای اصلی تأمین کالا برای کشور تبدیل شود.
با این حال، محدودیت ظرفیت موجب شده است هزینه حمل یک کانتینر استاندارد در برخی مقاطع به حدود هفت هزار دلار برسد؛ رقمی که بهمراتب بالاتر از شرایط معمول است و فشار محسوسی بر هزینههای تجارت وارد میکند.
این مشکلات به این مسیر محدود نیست. سالهاست در انتقال کالاهایی مانند گندم از قزاقستان یا جابهجایی محمولههای انرژی، کمبود واگن، فرسودگی بخشی از ناوگان ریلی در برخی کشورهای منطقه و دشواری در رزرو ظرفیت حمل، به گلوگاه عملیاتی تبدیل شده است. در بسیاری از موارد، مسئله اصلی کمبود کالا نیست؛ بلکه دشواری در انتقال آن به مقصد است.
اهمیت این موضوع تنها به واردات محدود نمیشود. بازارهایی مانند عراق، سوریه، ترکیه، افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی ظرفیت بالایی برای جذب کالاهای ایرانی دارند، اما رقابت در این بازارها تنها به کیفیت محصول یا قیمت کارخانهای وابسته نیست.
سرعت تحویل، قابلیت اطمینان و هزینه حمل نیز بخشی از قیمت واقعی کالا را تشکیل میدهد. هنگامی که رقبایی مانند روسیه و قزاقستان به دلیل دسترسی بهتر به ظرفیت حمل، کالاهای خود را سریعتر و ارزانتر به بازار میرسانند، بخشی از مزیت رقابتی تولیدکنندگان ایرانی کاهش مییابد.
در ادبیات اقتصادی، این فشارها در قالب هزینههای مبادله شناخته میشوند؛ هزینههایی که مستقیماً در خط تولید ایجاد نمیشوند، اما بر قیمت تمامشده، سرمایه در گردش و قدرت رقابت اثر میگذارند. کاهش این هزینهها در بسیاری از موارد به اندازه افزایش ظرفیت تولید اهمیت دارد.
ایران از نظر جغرافیایی در موقعیتی قرار دارد که میتواند مسیر اتصال چین و آسیای مرکزی به بازارهای عراق، ترکیه، سوریه و سایر کشورهای منطقه باشد.
تحقق این ظرفیت، علاوه بر ایجاد درآمدهای پایدار ترانزیتی، هزینه تأمین بنگاههای داخلی را کاهش میدهد، سرعت واردات را افزایش میدهد و صادرات ایران را رقابتیتر میکند. به بیان دیگر، همان زیرساختی که تجارت منطقه را تسهیل میکند، مستقیماً به کاهش هزینههای تولید و بازرگانی در داخل کشور نیز منجر خواهد شد.
نکته مهم آن است که این موضوع نباید صرفاً به عنوان یک چشمانداز بلندمدت مطرح شود. اقتصاد ایران امروز به تسهیل تجارت نیاز دارد.
بسیاری از اقدامات لازم میتواند در کوتاهمدت آغاز شود: انجام مطالعات جامع، شناسایی گلوگاههای اصلی، مذاکره فعال با کشورهای منطقه، نوسازی ناوگان، و طراحی مسیرهایی که از نظر اقتصادی بیشترین اثر را بر تجارت کشور داشته باشند.
در این میان، مسئله اصلی کمبود سرمایه نیست. منابع مالی و سرمایهگذاران داخلی و خارجی در صورت وجود چارچوبهای روشن و اقتصادی، آمادگی مشارکت در چنین پروژههایی را دارند. آنچه بیش از همه اهمیت دارد، طراحی مدل اقتصادی مناسب، انتخاب ساختار قراردادی شفاف و استفاده از مدیریت حرفهای است.
در چنین پروژههایی، نقش دولت لزوماً اجرا و مدیریت مستقیم نیست. تجربه نشان داده است که دستگاههای دولتی به دلیل گستردگی مسئولیتها و درگیر بودن با وظایف متعدد، معمولاً بهترین گزینه برای مدیریت عملیاتی پروژههای پیچیده نیستند.
نقش مؤثرتر دولت، سیاستگذاری، ایجاد چارچوبهای شفاف، تضمین حقوق سرمایهگذاران و نظارت بر اجرای صحیح پروژههاست. در مقابل، تأمین مالی، اجرا و بهرهبرداری اقتصادی میتواند به بخش خصوصی توانمند و دارای تجربه عملیاتی واگذار شود.
تجربه جهانی نشان میدهد هرگاه دولت نقش تنظیمگر و تسهیلگر را ایفا کرده و اجرای پروژهها را در چارچوبی شفاف به بخش خصوصی سپرده است، نتایج پایدارتر و کارآمدتری حاصل شده است.
اقتصاد آینده در مسیرهای اتصال شکل میگیرد. ایران این فرصت را دارد که از موقعیت جغرافیایی خود، پلی اقتصادی میان چین، آسیای مرکزی و خاورمیانه بسازد؛ پلی که نهتنها واردات را تسهیل و صادرات را تقویت میکند، بلکه جایگاه اقتصادی و راهبردی کشور را در منطقه بهطور چشمگیری ارتقا میدهد.
