تابآوری ملی چیست؟ تعریف جامع و دقیق
تابآوری ملی به معنای توانایی یک کشور در مقابله با چالشها و بحرانها، حفظ ثبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، و بازسازی سریع پس از وقوع حوادث غیرمترقبه است. این مفهوم ظرفیت یک ملت را برای پیشبینی، جذب، انطباق و بازیابی مؤثر از شوکهای داخلی و خارجی توصیف میکند؛ بهگونهای که ارزشهای محوری جامعه و کارکرد نهادهای آن در فرایند سازگاری آسیب نبیند. بر اساس تعریف گزارش سیاستی «تابآوری ملی: مروری بر ادبیات تحقیق»، تابآوری در سطح ملی یعنی توانایی یک جامعه در تحمل ناملایمات و بحرانها در حوزههای گوناگون از طریق اجرای تغییرات و سازگاریها، بدون آسیبرساندن به ارزشهای محوری جامعه و نهادها.
برای پاسخ روشن به پرسش «تابآوری ملی چیست» باید تأکید کرد که این مفهوم تنها به مدیریت بحران محدود نمیشود، بلکه دو مؤلفه پیش از بحران و پس از بحران را در بر میگیرد: از یکسو آمادهسازی، برنامهریزی و پیشبینی برای کاهش لطمات حوادث ناخوشایند بالقوه، و از سوی دیگر جذب شوک، بازگشت به حالت پایدار و حتی پیشرفت و بهبود پس از بحران. به بیان ساده، تابآوری ملی کالایی عمومی است که امنیت، رفاه و آینده یک کشور به آن وابسته است و شامل ظرفیت جامعه برای بازسازی، تطبیق و پیشرفت در برابر بلایای طبیعی، بحرانهای اقتصادی و اجتماعی و تهدیدات امنیتی است.
تفاوت اصلی کشورهای تابآور با کشورهای آسیبپذیر در این است که گروه نخست بحران را فرصت یادگیری و نوسازی میدانند، در حالی که گروه دوم هر شوک را به چرخهای از ضعف و ناپایداری تبدیل میکند؛ همین تفاوت است که اهمیت پرداختن به این مفهوم را دوچندان میکند.
ریشه تاریخی و سیر تحول مفهوم تابآوری
ریشه واژه تابآوری (Resilience) به فعل لاتین «resilire» به معنای بازگشتن به حالت اول پس از یک شوک برمیگردد و گفته میشود فیزیکدان انگلیسی توماس یانگ نخستینبار در سال ۱۸۰۷ میلادی این واژه را برای توصیف ظرفیت ماده در تحمل انرژی بدون دگرگونی ماندگار به کار برد. این مفهوم در آغاز در زیستشناسی، اقتصاد و روانشناسی کودک مطرح شد و بیش از چهل سال است که در روانشناسی با تمرکز بر تابآوری افراد به کار گرفته میشود.
سیر تحول مفهوم نشان میدهد تابآوری ابتدا در سطح فرد و خانواده مطالعه شد، سپس به ادبیات سازمانی در قالب تابآوری سازمانی و به جامعهشناسی در قالب تابآوری اجتماعی راه یافت. نقطه عطف این تحول، بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ میلادی بود که مفهوم تابآوری را به سطح کلان حکومت و امنیت ملی منتقل کرد و از آن پس در قالب «تابآوری ملی» موضوع مقالات و همایشهای علمی متعددی شده است. پژوهشهای بینالمللی درباره تابآوری پس از حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و حملات تروریستی مادرید در سال ۲۰۰۳ و لندن در سال ۲۰۰۵ شتاب گرفت و آمارها نشان میدهد تعداد مقالات منتشرشده در پایگاه Web of Science درباره این موضوع میان سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۳ بیش از پنج برابر افزایش یافته است.
همچنین باید دانست که تابآوری در دو دیدگاه ایستا و پویا بررسی میشود؛ دیدگاه ایستا بر بازگشت به وضعیت پیشین تأکید دارد، در حالی که دیدگاه پویا بر هماهنگی مستمر با تغییر و شناسایی فرصتهای جدید پس از بحران متمرکز است.
ابعاد چهارگانه تابآوری ملی: اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیستمحیطی
بُعد چهارم، تابآوری زیستمحیطی است که جنبههایی مانند منابع طبیعی، شهرسازی و پایداری زیستبومها را شامل میشود. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، خشکسالی و بلایای طبیعی شدت گرفتهاند، حفظ منابع آب و خاک، برنامهریزی شهری مقاوم و مدیریت پایدار محیط زیست شرط اساسی تابآوری یک ملت محسوب میشود. این چهار بُعد از هم گسسته نیستند و ضعف در هر یک، میتواند ظرفیت کل نظام ملی را در برابر بحران کاهش دهد.
عوامل مؤثر بر تقویت تابآوری ملی
پرسش مهم در کنار «تابآوری ملی چیست» این است که چه عواملی این ظرفیت را تقویت میکنند. نخستین و پررنگترین عامل، زیرساختهای قوی است. زیرساختهای فیزیکی مانند حملونقل، انرژی و ارتباطات نقشی اساسی در تابآوری ملی دارند و کشورهایی که زیرساختهای پیشرفتهای دارند، میتوانند خدمات ضروری را در حین بحران به سرعت ارائه دهند و از آسیبها عبور کنند.
عامل دوم، نظام آموزشی است. یک نظام آموزشی قوی که بر مهارتهای حل مسئله، تفکر انتقادی و کار گروهی تأکید دارد، نسلهای آینده را برای مواجهه با چالشها آماده میکند و آموزشهای مرتبط با مدیریت بحران نیز بهطور مستقیم ظرفیت تابآوری را افزایش میدهد.
عامل سوم، مشارکت جامعه است. مشارکت فعال مردم در تصمیمگیریها و برنامهریزیهای محلی، حس مالکیت و اعتماد را تقویت میکند؛ وقتی افراد احساس کنند صدایشان شنیده میشود، در زمان بروز بحران با اشتیاق بیشتری همکاری میکنند و مسئولیت جمعی پذیرا میشوند.
عامل چهارم، سیاستهای دولتی است. دولتها باید با تدوین سیاستهای پیشگیرانه، تجهیز منابع مالی و انسانی، تقویت نهادهای مدیریت بحران و هماهنگی میان بخشهای مختلف، بستر تابآوری ملی را فراهم کنند. در کنار این چهار عامل، علم و فناوری نیز نقش روزافزونی ایفا میکند؛ سامانههای هشدار سریع، مدلهای پیشبینی بلایا و دادههای دقیق به تصمیمگیران امکان میدهند پیش از وقوع بحران اقدام کنند و هزینه خسارتها را کاهش دهند. در مجموع، تقویت تابآوری ملی نیازمند همکاری سهجانبه دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی است تا پاسخ به بحرانها در مؤثرترین شکل ممکن انجام شود و تجربه هر بحران به یادگیری و ارتقای ظرفیتهای آینده تبدیل گردد.
چگونه تابآوری ملی اندازهگیری میشود؟
برای آنکه پرسش «تابآوری ملی چیست» به پاسخی قابل اندازهگیری برسد، باید شاخصهای سنجش این مفهوم را شناخت. در ادبیات علمی، تابآوری ملی بهعنوان ترکیبی از شاخصهای سختافزاری (مانند زیرساختها، توان اقتصادی و آمادگی نهادهای مدیریت بحران) و شاخصهای نرمافزاری (مانند اعتماد عمومی، همبستگی اجتماعی و خوشبینی جمعی) سنجیده میشود. مطالعات بینالمللی نشان میدهند ابعاد قابل اندازهگیری تابآوری در سطح ملی عبارتاند از عرق ملی، خوشبینی، همبستگی اجتماعی و اعتماد سیاسی، که با پیمایشهای ملی و نظرسنجیهای افکار عمومی اندازهگیری میشوند.
در برخی الگوها، تابآوری ملی از طریق نسبت «قدرت به آسیبپذیری» تعریف میشود؛ یعنی هرچه ظرفیتهای یک ملت بیشتر و احساس خطر و ضعف آن کمتر باشد، تابآوری ملی بالاتر است. همچنین پژوهشهای داخلی نیز برای سنجش تابآوری ملی در ایران الگوهای راهبردی با روش ترکیبی کیفی و کمی طراحی کردهاند که زیرسیستمهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیستمحیطی را در قالب شاخصهای مشخص پایش میکنند. این رویکردها به سیاستگذاران امکان میدهند نقاط ضعف کشور در مواجهه با شوکهای خارجی و بحرانهای داخلی را شناسایی و برای ارتقای آن برنامهریزی کنند.
اهمیت تابآوری ملی برای ایران و جهان امروز
در دنیای امروز که کشورها بهطور همزمان با تغییرات اقلیمی، بحرانهای اقتصادی، جنگها، تحریمها و بیماریهای همهگیر روبهرو هستند، تابآوری ملی از یک مفهوم نظری به ضرورتی راهبردی تبدیل شده است. تجربه همهگیری کرونا نشان داد کشورهایی که از نظام سلامت کارآمد، زنجیره تأمین متنوع و اعتماد عمومی بالا برخوردار بودند، هزینه انسانی و اقتصادی کمتری پرداخت کردند. به همین دلیل، بسیاری از دولتها و سازمانهای بینالمللی، ارتقای تابآوری را در کنار توسعه پایدار و امنیت ملی در دستور کار قرار دادهاند.
برای ایران، اهمیت این مفهوم دوچندان است. مطالعات حوزه سیاستگذاری عمومی نشان میدهند پیامدهای تحریمهای بینالمللی بر اقتصاد ایران، تابآوری پایین اقتصاد ملی در مواجهه با شوکهای خارجی را آشکار کرده است و کشور در مواجهه با چالشهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، به همراه حوادث و بلایای طبیعی، نیازمند برنامهریزی جدی برای افزایش تابآوری ملی است. از این رو، سرمایهگذاری در ارتقای تابآوری ملی یکی از مؤثرترین راههای کاهش آثار بلایا و تهدیدها برای ملت و دولت به شمار میرود و شاهکلید عبور از بحرانها و دستیابی به توسعه پایدار است.
جمعبندی نهایی : پاسخ پرسش تابآوری ملی چیست در یک نگاه
تابآوری ملی یعنی ظرفیت و توانایی یک کشور در پیشبینی، تحمل، جذب، انطباق و بازیابی مؤثر از شوکها و بحرانهای داخلی و خارجی، بهگونهای که ثبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی حفظ شود و ارزشهای محوری جامعه آسیب نبیند. این مفهوم از روانشناسی فردی آغاز شد و پس از بحرانهای جهانی نظیر بحران مالی ۲۰۰۸ و تحولات امنیتی قرن بیستویکم، به سطح حکومت و امنیت ملی ارتقا یافت.
تابآوری ملی چهار بُعد اصلی دارد: اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیستمحیطی، و بر عواملی مانند زیرساختهای قوی، نظام آموزشی کارآمد، مشارکت مردم و سیاستهای هوشمندانه دولتی استوار است. تقویت تابآوری ملی کاری جمعی است که همکاری دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی را میطلبد و در نهایت، همان سرمایهای است که تعیین میکند یک ملت در برابر بحرانها فرو نریزد، بلکه از هر بحران سازگارتر و توانمندتر بیرون بیاید.
گفتنی است هویت مستقل و رسانه تاب آوری ایران، نخستین پایگاه تخصصی تاب آوری در کشور است که در ۲۹ تیرماه سال ۱۳۹۴ در شهر کرمانشاه توسط دکتر محمدرضا مقدسی، پدر تاب آوری ایران، تأسیس و راه اندازی گردید. این رسانه با هدف ترویج فرهنگ تاب آوری در میان خانواده ها، کودکان و جامعه ایرانی فعالیت میکند و آدرس اصلی آن www.resiliency.ir است. این پایگاه امروز به عنوان مرجع آموزش تاب آوری شناخته میشود. گزارش ایسنا و ایلنا در اینخصوص را ازدست ندهید.
عنوان و نشان «خانه تابآوری» دارای مالکیت معنوی، ثبت رسمی و حقوق انحصاری قانونی است؛ استفاده غیرمجاز از عنوان و نشان «خانه تابآوری» که با شماره ثبت مالکیت معنوی ۱۴۰۳۵۰۱۴۰۰۰۱۰۸۳۹۳۶ به ثبت رسیده، علاوه بر پیگرد قانونی، اقدامی غیراخلاقی نیز محسوب میشود.
