مهدی فتحی مقدم؛ کارشناس اقتصادی
تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه بار دیگر نگاه بازارهای جهانی را به یکی از حساسترین نقاط ژئوپلیتیک جهان معطوف کرده است: تنگه هرمز. پس از حملات موشکی نیروهای آمریکایی و اسرائیلی به تهران، احتمال واکنش ایران در قالب محدود کردن عبور نفتکشها از این آبراه استراتژیک مطرح شده و همین سناریو کافی بود تا بازار انرژی وارد مرحلهای از اضطراب شدید شود.
نتیجه این نگرانیها در بازار نفت بهسرعت نمایان شد؛ بهگونهای که قیمت نفت خام از حدود ۷۰ دلار در آغاز بحران به حدود ۱۰۲ دلار در معاملات روز گذشته رسید.
این جهش به معنای افزایش حدود ۵۲ درصدی قیمت نفت از ابتدای سال جاری میلادی است؛ رشدی که به گفته تحلیلگران در گفتگو با رویترز و بلومبرگ بیش از آنکه ناشی از عوامل بنیادین عرضه و تقاضا باشد، ریشه در ریسکهای ژئوپلیتیکی دارد.
اهمیت تنگه هرمز تنها به دلیل موقعیت جغرافیایی آن نیست، بلکه به دلیل نقشی است که در شبکه انرژی جهان ایفا میکند.
این آبراه باریک که میان ایران از یک سو و عمان و امارات متحده عربی از سوی دیگر قرار دارد، در باریکترین نقطه تنها حدود ۳۳ کیلومتر عرض دارد، اما بنا به داده های سازمان انرژی آمریکا در همین گذرگاه محدود روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت خام جابهجا میشود؛ رقمی که تقریباً معادل یک پنجم عرضه نفت جهان است.
چنین تمرکزی از جریان انرژی در یک گلوگاه جغرافیایی باعث شده تنگه هرمز به یکی از حساسترین نقاط اقتصاد جهانی تبدیل شود.
با این حال، آنچه بحران کنونی را پیچیدهتر میکند، این واقعیت است که اختلال در این مسیر الزاماً نیازمند بستن رسمی تنگه نیست.
حتی افزایش سطح تهدید نظامی نیز میتواند جریان تجارت را مختل کند. در چنین شرایطی، شرکتهای کشتیرانی و بیمهگران دریایی اغلب ترجیح میدهند از عبور کشتیها از منطقه پرخطر اجتناب کنند.
در روزهای اخیر نیز برخی شرکتهای بزرگ حملونقل دریایی از جمله هاپاگ لوید اعلام کردهاند که به دلیل افزایش خطرات امنیتی از عبور از این مسیر خودداری میکنند؛ تصمیمی که بهطور مستقیم ظرفیت انتقال نفت در بازار جهانی را کاهش میدهد.
برای ایران، تهدید به بستن تنگه هرمز همواره بهعنوان یک ابزار بازدارنده در برابر فشارهای خارجی مطرح بوده است. تهران بارها اعلام کرده در صورت تهدید مستقیم امنیت خود، ممکن است عبور نفتکشها را محدود کند.
هرچند در گذشته بسیاری از تحلیلگران این گزینه را بعید میدانستند، زیرا چنین اقدامی میتواند به اقتصاد ایران نیز آسیب وارد کند، اما در شرایط تنش شدید ژئوپلیتیکی این احتمال دیگر کاملاً دور از ذهن نیست و اظهارات اخیر سخنگوی ارتش و تهدید نفت 200 دلاری نیز موید این ادعا است.
همین عدم قطعیت باعث شده کشورهایی که بیشترین وابستگی را به نفت خلیج فارس دارند، بهسرعت به دنبال گزینههای جایگزین باشند. به استناد گاردین، اقتصادهای آسیایی مانند چین، هند، ژاپن و کره جنوبی بیشترین آسیبپذیری را در برابر اختلال احتمالی در این مسیر دارند. برای مثال، هند تقریباً نیمی از نفت خام وارداتی خود را از طریق این تنگه دریافت میکند و در روزهای اخیر برنامههای اضطراری برای تأمین انرژی فعال کرده است.
تحلیلگران بازار انرژی هشدار میدهند که اگر اختلال در عبور نفتکشها ادامه پیدا کند، قیمتها میتواند جهش شدیدتری را تجربه کند. بانک ING برآورد کرده است که اختلال قابل توجه در عرضه جهانی نفت ممکن است قیمتها را به بیش از ۱۴۰ دلار در هر بشکه برساند. در سناریوی شدیدتر، مویو شو، تحلیلگر شرکت کپلر، معتقد است حتی یک روز بسته شدن تنگه هرمز میتواند قیمت نفت را به محدوده ۱۲۰ تا ۱۵۰ دلار برساند.
با این حال، همه تحلیلگران به یک اندازه بدبین نیستند. جردن روچستر، استراتژیست بانک میزوهو، معتقد است شوکهای ژئوپلیتیکی اغلب الگوی مشابهی دارند: ابتدا تنش نظامی و جهش قیمت نفت، سپس کاهش سریع تنشها و بازگشت بازار به تعادل. از این منظر، افزایش قیمت نفت ممکن است بیشتر واکنشی کوتاهمدت به فضای عدم قطعیت باشد تا آغاز یک روند صعودی پایدار.
اما اهمیت تنگه هرمز تنها به بازار نفت محدود نمیشود. این مسیر یکی از مهمترین گذرگاههای تجارت جهانی گاز طبیعی مایع و کودهای نیتروژنی نیز به شمار میرود.
بر اساس دادههای شرکت تحلیل تجارت کپلر، حدود یکسوم صادرات جهانی کودهای نیتروژنی، از جمله آمونیاک و گوگرد، از این مسیر عبور میکند؛ موادی که نقش حیاتی در تولید محصولات کشاورزی دارند.
به همین دلیل، هرگونه اختلال طولانیمدت در تنگه هرمز میتواند پیامدهایی فراتر از بازار انرژی داشته باشد و به بازار غذا نیز سرایت کند. برخلاف نفت که بسیاری از کشورها ذخایر استراتژیک قابل توجهی از آن دارند، بازار کودهای شیمیایی فاقد چنین ذخایری است.
