جایگاه بورس انرژی در اقتصاد 1400
رضا پدیدار
رئیس كمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق تهران
ایران با عنوان یكی از بزرگترین و شناختهشدهترین كشورهای جهان در زمینه تولید نفت و گاز و همچنین صاحب یكی از بزرگترین منابع و ذخایر هیدروكربوری در سراسر جهان شناخته میشود.
از طرف دیگر با در نظر گرفتن رویكرد مطرح در سند چشم انداز 1404 و همچنین بازنگری سند فوق برای 1420 به منظور ارتقا و توسعه جایگاه جمهوری اسلامی ایران به كشور اول منطقه از نظر اقتصادی، سیاسی، علمی و غیره، الزام بر ایجاد بازاری متشكل برای كشف قیمت و انجام معاملات نفت و نیز مواد هیدروكربوری به عنوان كالاهای استراتژیك یا در پارهای از موارد فوق استراتژیك در منطقه بسیار بیشتر از گذشته احساس میشود و در واقع همین موضوع منجر به طرح قیمتگذاری نفت در داخل كشورمان شد.
البته اختلاف نظرهای بسیاری در این زمینه بهوجود آمد اما از آنجا كه یكی از شفافترین و بهترین مكانیسمهای قیمتگذاری محصولات حوزه انرژی، عرضه آنها در بازار معاملات بورس بود، لذا بورس انرژی، به صورت یك شركت مستقل (سهامی عام) و بر طبق قانون بازار اوراق بهادار كشور تاسیس شد و در نهایت در تیرماه 1391 در اداره كل ثبت شركتها به ثبت رسید. زمینه فعالیتهای عملیاتی و اجرایی بورس انرژی در حیطه انجام معاملات نقدی، قرارداد سلف موازی استاندارد، قراردادهای آتی و اختیار معامله و به جهت برطرف كردن نیازهایی نظیر خرید و فروش منابع انرژی، تامین منابع مالی تولیدكنندگان، تامین منابع انرژی برای مصرفكنندگان و توزیعكنندگان به فعالیت خود ادامه داد.
لازم به توضیح است كه در ابتدای دهه 1380 ایده تاسیس بازار بورس به منظور انجام معاملات نفت طی یك فرآیند مشترك در بین وزارتخانههای نفت و اقتصاد در جزیره كیش شكل گرفت و در فاز اول برای محقق شدن این ایده در سال 1386 مبادلات فرآورده های نفت و پتروشیمی در تمام ابعاد حرفهای بازار سرمایه شروع شد. در این باره و با توجه به زیرساختهای فراهمشده علاوه بر بورس نفت، نیاز به فعال شدن بورس نیرو (برق) نیز احساس شد؛ ولی به دلایل نامعلومی شكل نگرفت.
آنچه به عنوان ماموریت سازمانی و اهداف روشن برای بورس انرژی پیشبینی شده بود، به صورت ناقص در بورس نفت به مرحله اجرا درآمد، ولی به دلیل شناخت نداشتن كارگزاران و نیز اداره كنندگان متوقف و از صحنه اقتصادی خارج شد.
طی بیش از دو دهه از فعالیت بورس انرژی باید گفت كه اهداف حاكم بر آن نظیر :
- تبیین ، تحكیم و ارتقای جایگاه به همراه كاركردهای بازار بورس انرژی برای ذینفعان
- بهكارگیری راهكارهای موثر برای حفظ سلامت بازار و همچنین صیانت از حقوق ذینفعان
- طراحی ابزارها و محصولات نوین با در نظر گرفتن نیازهای ذینفعان و موقعیتهای محیطی
- تجهیز بهینه منابع فیزیكی به همراه توسعه مستمر سرمایههای انسانی
- ارزشآفرینی و همچنین تامین منابع موجود سهامداران
- همكاری و تعامل تاثیرگذار با نهادهای فعال در بازارهای مالی
بهخوبی میدانیم كه اهداف فوق یكی از پارامترهای مدیریتی در كسب موفقیت بورس انرژی است؛ ولی متاسفانه بورس انرژی كه میتوانست از سه نوع بازار عمده فیزیكی، مشتقه و فرعی برخوردار باشد، نتوانست قابلیتهای خود را در سه زمینه برق، نفت، گاز و همچنین سایر حاملهای انرژی و بازار مشتقه آن به کارگیرد. بهویژه قراردادهای سلف موازی استاندارد، و قراردادهای آتی و نیز قرارداد اختیار معامله مغفول ماندند. در دنیای توسعهیافته بورس انرژی در برگیرنده بازارهای انرژی، خدمات جانبی و انتقال است كه متاسفانه در ایران نتوانست به این رسالت خود بپردازد. با توجه به رسالت اصلی بورس انرژی و نیز شرایط پیشآمده در سال 1399 كه منجر به سقوط بیسابقه ارزش سهام بورس شد، فرآیند ثبتنام و حضور فعال در بورس انرژی نیز تحت تاثیر قرار گرفته بهشدت كاهش یافت. یکی از چالش های جدی در مسیر تداوم فعالیت بورس انرژی نبود تناسب در فرایندهای اجرایی بود؛ به طور مثال به رغم آنکه فرآیند اجرایی و عملیاتی در بورس انرژی كاملا روان و ساده در نظر گرفته شده است، به دلیل احراز نشدن هویت مشتری، تاخیر در ارسال كد معاملاتی اتفاقی معمول بود و با این نوع ناهماهنگیها بورس انرژی از فعالیت اصلی خود دور و در فاز اول به تعطیلی كشاند. اما در مرحله دوم كه بدان اشاره شد و پس از فعال شدن بورس كشور در اوایل سال 1390 ، كارگزاریهای بورس موفق شدند تا با ثبتنام و اخذ كدبورسی مجوز فعالیت دریافت کرده و اقدامات لازم را برای انجام سفارشات به انجام برسانند.
بورس انرژی میتواند در دوره ثبات اقتصادی كه امید میرود بهزودی و با انجام مذاكرات ایران با گروه برجام محقق شود به بازیگری جدی و تاثیر گذار تبدیل شود و شاهد باشیم که دوباره ثبتنام در بورس انرژی با اخذ كد معاملاتی آغاز و زمینههای انجام معاملات فراهم شود. توجه داشته باشیم كه یكی از مزایای بورس موعد بازگشایی و سررسید قراردادهاست كه میتواند به صورت روزانه، هفتگی، ماهانه، فصلی و حتی سالیانه باشد. همانطوریكه بیان شد، بورس انرژی برای برطرف كردن نیازهایی نظیر خرید و فروش منابع انرژی، تامین منابع مالی برای تولیدكنندگان و همچنین تامین منابع از ابتدای سال اقدام کرده است تا در پایان سال تسویه کنند. از آنجاكه یكی از شفافترین و بهترین مكانیسمهای قیمتگذاری محصولات، عرضه آنها در بازار معاملات بورس انرژی است، لازم است با شناخت و آگاهی بیشتر نسبت به این مهم اقدام و زمینههای اعتماد در جامعه فراهمسازی شود. به هر صورت، توجه به این بورس و افزایش حجم صادرات فرآوردهها در بازار فیزیكی بورس انرژی موجب خواهد شد تا رونق جدیدی در این بازار شكلگیرد تا پس از ورود نفت خام به بورس انرژی شاهد رشد و شكوفایی آن باشیم. بورس انرژی یك سال دشوار و پرتلاطم را سپری كرد و اگر چه بیش از 120 هزارمیلیارد تومان از انواع حاملهای انرژی در بازار فیزیكی این بورس مورد داد و ستد قرار گرفت ولی رونق محسوسی برای معاملات صادرات فرآوردههای مخصوصا بنزین به عنوان یكی از محركهای اصلی رشد حجم و ارزش معاملات در این بازار نبود. در حالی که بورس انرژی میتواند به عنوان شاهراه صادراتی بنزین و فرآوردههای هیدروكربوری باشد. حمایت تمامی شركتها در بخشهای عمومی، دولتی و خصوصی از بورس انرژی را میتوان اعتماد به این بورس معاملاتی به عنوان مهمترین دلیل رونق در بورس انرژی قلمداد کرد. در وضع کنونی و با توجه به باز شدن فضای تحریمها میتوان گفت در سال 1400 پتانسیلهای بسیاری برای رونق مضاعف بورس انرژی وجود دارد.
توسعه و گسترش فرآوردههای نفتی نظیر عرضه میعانات گازی و نفت كوره این ظرفیت را دارد که از هم اكنون به عنوان یكی از توانمندیهای بالقوه برای توسعه بورس انرژی باشد. برحسب گزارش بورس انرژی، در سال جاری این نهاد در صدد است تا انجام معاملات قراردادهای آتی بر روی فرآورده های نفتی را اجرایی كند، اما این موضوع كه اولین قرارداد بر روی چه فرآوردهای تعریف شود نیاز به بررسی از سوی بورس و موافقت تولیدكنندگان دارد. آغاز معاملات قراردادهای اختیار معامله موضوع بعدی است كه در بورس انرژی پیگیری میشود و امیدواریم كه در سال آینده شاهد آغاز معاملات این قراردادها نیز باشیم. همچنین علاوه بر موضوع نفت و فرآوردههای هیدروكربوری، برق نیز در سال آینده در بورس انرژی عرضه خواهد شد. بر اساس مصوبه جدید هیئت محترم وزیران در خصوص انجام معاملات مصرفكنندگان بالای 5مگاوات از طریق بورس انرژی ایران برنامه تصویب و ابلاغ شده است. این مصوبه فرصتی برای نیروگاههای دولتی و خصوصی برق كشور به شمار میرود.
بهخوبی آگاهیم كه بهای برق سال هاست كه در كشور تا حدودی ثابت نگه داشته شده؛ این در حالی است كه بخش قابل توجهی از برق مصرفی در كشور توسط نیروگاههای بخش خصوصی تولید و تامین میشود. در این زمینه باید گفت كه طبق ماده 18 قانون توسعه ابزارها، هر كالای پذیرفتهشده در بورس از شمول قیمتگذاری دستوری خارج میشود و باید بهای آن با سازوكار بازار تعیین شود؛ اما به این بند قانونی در خصوص كالای برق عمل نشده است. لازم به یادآوری است كه در این وضع دیگر حذف بورس انرژی حتی با تغییر شرایط نیز شدنی نیست و وزارتخانههای نفت و نیرو با جدیت توسعه معاملات در بورس انرژی را پیگیری می كنند.
در خاتمه ذكر این مطلب ضروری است كه امروز در دنیا، معاملات كاغذی نقش اصلی را در تعیین قیمتهای جهانی دارد. به عنوان مثال معاملات كاغذی نفت و فرآوردههای آن در بورس شانگهای كه یكی از پرگردشترین معاملات دنیاست، بر قیمتهای جهانی اثرگذار میشود. امیدواریم كه سال آینده شاهد توسعه و گسترش بورس بهعنوان بهترین ابزار تامین مالی باشیم.
