جولان قاچاق و کالای تقلبی در بازار آرایشی؛ ناظران کجا هستند؟
سیما گودرزی
بازار لوازم آرایشی و بهداشتی در حالی با حجم قابل‌توجهی از کالاهای قاچاق و فاقد اصالت روبه‌روست که هشدارها درباره پیامدهای مصرف این محصولات، از یک نگرانی تجاری فراتر رفته و به مسئله‌ای مرتبط با سلامت عمومی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که چه میزان از محصولات عرضه‌شده در بازار از مسیرهای قانونی و تحت نظارت وارد یا تولید می‌شوند و نهادهای مسئول برای جلوگیری از توزیع کالاهای تقلبی چه اقدام مؤثری انجام داده‌اند؟
مسعود طباطبایی، مدیرعامل دیجی‌کالا، در روزهای اخیر و در جریان رویداد تنظیم‌گری در عصر پلتفرم‌ها ، با اشاره به گزارشی که در یکی از جلسات انجمن تولیدکنندگان محصولات آرایشی و بهداشتی مطرح شده بود، از افزایش ۱۰ برابری آسیب‌های چشمی ناشی از مصرف محصولات آرایشی غیراستاندارد و تقلبی خبر داد.
این عدد، اگرچه هنوز با جزئیات آماری و پزشکی منتشرشده‌ای درباره دوره زمانی، تعداد موارد و مرجع ثبت همراه نشده، اما به‌اندازه‌ای نگران‌کننده است که نمی‌توان از کنار آن به‌سادگی عبور کرد. مهم‌تر آنکه مشخص نیست این افزایش بر اساس کدام داده‌های درمانی یا گزارش‌های رسمی محاسبه شده و چه نهادی مسئول بررسی و تأیید آن است.
بازاری که قاچاق در آن سهم بالایی دارد
ابعاد مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که به برآوردهای اعلام‌شده از سهم قاچاق در بازار توجه کنیم. رضا موسی‌زاده، مدیرکل دفتر امور اقتصادی و بهبود فرایندهای ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، با اشاره به وضعیت بازار لوازم آرایشی اعلام کرده است حدود ۷۰ درصد این بازار در اختیار کالاهای قاچاق قرار دارد و بیش از ۹۰ درصد لوازم آرایشی قاچاق نیز تقلبی و غیراصل هستند.
این ارقام، در صورت اتکا به روش محاسبه و داده‌های قابل ارزیابی، نشان‌دهنده گستردگی بازاری است که بخش مهمی از آن خارج از مسیرهای رسمی نظارت و رهگیری قرار دارد.
از اعلام افزایش ۱۰ برابری آسیب‌های چشمی ناشی از مصرف محصولات آرایشی غیراستاندارد تا برآورد سهم ۷۰ درصدی قاچاق از بازار؛ نشانه‌ها از بازاری نگران‌کننده حکایت دارند که سلامت مصرف‌کنندگان را تهدید می‌کند و دستگاه‌های مسئول باید درباره عملکرد نظارتی خود پاسخگو باشند.
موضوع قاچاق در محصولات آرایش چشم حساسیت بیشتری دارد؛ زیرا این محصولات در تماس مستقیم با نواحی حساس بدن استفاده می‌شوند و ترکیبات نامشخص یا آلودگی احتمالی آن‌ها می‌تواند سلامت مصرف‌کننده را به خطر بیندازد.
محمدرضا بحیرایی، رئیس انجمن واردکنندگان فرآورده‌های بهداشتی، آرایشی و عطریات ایران نیز پیش‌تر هشدار داده بود که بخش عمده محصولات برند آرایش چشم موجود در بازار یا از مسیر قاچاق وارد شده‌اند یا تقلبی هستند.
این هشدار در کنار گزارش افزایش آسیب‌های چشمی، ضرورت نظارت دقیق‌تر بر منشأ، ترکیبات و اصالت کالاهای عرضه‌شده را دوچندان می‌کند.
مسئولیت نظارت با کیست؟
در این میان، صرف توصیه به مصرف‌کنندگان برای خرید از فروشگاه‌های معتبر نمی‌تواند پاسخگوی ابعاد مسئله باشد. وقتی بخش بزرگی از بازار با کالای قاچاق و فاقد اصالت مواجه است، تشخیص محصول اصل از تقلبی برای مصرف‌کننده عادی، به‌ویژه در خریدهای روزمره و از مسیرهای غیرشفاف، کار ساده‌ای نیست.
مسئولیت اصلی شناسایی و جمع‌آوری این محصولات بر عهده نهادهایی است که وظیفه نظارت بر سلامت فرآورده‌ها، کنترل مبادی ورود کالا و برخورد با شبکه‌های توزیع غیرقانونی را بر عهده دارند.
سازمان غذا و دارو در مقاطع مختلف فهرست‌هایی از فرآورده‌های آرایشی و بهداشتی غیرمجاز عرضه‌شده در بازار را منتشر کرده است.
اعلام این فهرست‌ها اقدامی ضروری است، اما پرسش اینجاست که پس از شناسایی کالاهای غیرمجاز، چه میزان از محصولات از سطح عرضه جمع‌آوری می‌شوند؟ آیا فروشندگان و شبکه‌های توزیع‌کننده متخلف شناسایی و با آن‌ها برخورد می‌شود؟ همچنین مصرف‌کننده‌ای که کالای تقلبی را خریداری کرده، چگونه می‌تواند از اصالت محصول اطمینان پیدا کند و تخلف را گزارش دهد؟
سامانه‌های رهگیری و استعلام اصالت کالا، از جمله سامانه تی‌تک، می‌توانند در شناسایی فرآورده‌های دارای مجوز نقش داشته باشند؛ با این حال، کارآمدی چنین ابزارهایی به آگاهی عمومی، دسترسی آسان و نظارت مستمر بر زنجیره توزیع وابسته است.
وجود سامانه به‌تنهایی مانع عرضه کالای تقلبی نمی‌شود؛ همان‌طور که انتشار فهرست محصولات غیرمجاز، بدون پیگیری نتیجه جمع‌آوری و برخورد با متخلفان، نمی‌تواند تضمین‌کننده امنیت بازار باشد.
هشدارها کافی نیست؛ آمار و پاسخ می‌خواهیم
اکنون با طرح ادعای افزایش ۱۰ برابری آسیب‌های چشمی و اعلام سهم بالای قاچاق در بازار لوازم آرایشی، انتظار می‌رود انجمن تولیدکنندگان محصولات آرایشی و بهداشتی، سازمان غذا و دارو و ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، درباره ابعاد واقعی ا
ین مسئله شفاف‌سازی کنند. مرجع و روش محاسبه آمار آسیب‌های چشمی چیست؟ چه تعداد بازرسی در شبکه عرضه انجام شده و چه میزان کالای تقلبی یا غیرمجاز کشف و جمع‌آوری شده است؟ برخورد با تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان این محصولات به کجا رسیده و چه برنامه مشخصی برای جلوگیری از تکرار تخلف وجود دارد؟
بازار لوازم آرایشی نمی‌تواند به بهانه دشواری نظارت یا گستردگی شبکه توزیع، به فضایی برای عرضه محصولات بی‌هویت تبدیل شود.
وقتی پای سلامت چشم و پوست مصرف‌کنندگان در میان است، هشدارهای پراکنده و توصیه‌های عمومی کافی نیست.
نهادهای مسئول باید با انتشار آمار مستند، اعلام نتایج بازرسی‌ها و معرفی اقدامات اجرایی خود نشان دهند که مقابله با کالای تقلبی از سطح اطلاع‌رسانی فراتر رفته است.
