کاهش پیامدهای جنگ با مدیریت هزینه های پنهان غرفه داران سازمان میادین (با تاکید بر کیسه‌های پلاستیکی)

سیده سمانه عباس میری؛ کارشناس پژوهشی گروه میادین میوه و تره‌بار، آرامستان‌ها و ساماندهی صنایع و مشاغل

در پی رخدادهای اخیر و آسیب‌هایی که به بخشی از زیرساخت‌های صنعتی کشور وارد شده است، زنجیره تأمین برخی کالاها و خدمات دچار نوسان و تنش شده است.

یکی از حوزه‌هایی که متأثر از این شرایط قرار گرفته، صنعت پتروشیمی و به تبع آن تولید محصولات پلاستیکی، از جمله کیسه‌های مورد استفاده در شبکه‌های توزیع کالا است.

افزایش هزینه‌های تولید و محدودیت در تأمین مواد اولیه، باعث رشد محسوس قیمت تمام‌شده این محصولات شده و این موضوع بر نهادهای خدمت‌رسانی که به شکل مستقیم با مردم در ارتباط‌اند، اثر گذاشته است.

موضوع کیسه‌های پلاستیکی، پیش از بروز بحران‌های اخیر در کشور نیز در سازمان مدیریت میادین میوه و تره بار مطرح بوده و دغدغه‌های محیط زیستی یکی از محورهای مورد توجه مدیران سازمان مدیریت میادین میوه و تره بار محسوب می‌شده است.

مصرف بسیار بالای این کیسه‌ها در کشور، آثار نامطلوبی بر محیط زیست شهری و طبیعی بر جای می‌گذارد و مدیریت شهری سال‌هاست در پی یافتن راهکارهایی برای کاهش مصرف و جایگزینی آنها با گزینه‌های پایدارتر است.

از سوی دیگر، سازمان مدیریت میادین میوه و تره‌بار تهران، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای تأمین و توزیع محصولات کشاورزی برای شهروندان، همواره رسالت خود را بر عرضه مستقیم کالا با قیمتی پایین‌تر از سطح متوسط قیمت شهر استوار کرده است.

این سازمان تلاش می‌کند با حذف واسطه‌ها، بهبود فرآیندهای توزیع و مدیریت هزینه‌ها، نقش مؤثری در تنظیم بازار و حمایت از سبد مصرفی خانوارهای تهرانی ایفا کند. اما افزایش هزینه‌ برخی ملزومات پایه‌ای، مانند کیسه‌های پلاستیکی، موجب شده است که بخشی از هزینه‌های پنهان غرفه‌داران رشد پیدا کند و تداوم روند گذشته در ارائه رایگان این اقلام، دیگر مانند قبل امکان‌پذیر نباشد.

از سوی دیگر، غرفه‌داران بر اساس سازوکار قیمت‌گذاری مصوب سازمان فعالیت می‌کنند و موظف به رعایت قیمت‌های تعیین‌شده از سوی سازمان مدیریت میادین میوه و تره‌بار هستند؛ بنابراین امکان جبران افزایش هزینه‌هایی مانند تأمین کیسه‌های پلاستیکی از طریق افزایش قیمت کالا برای آنان وجود ندارد.

از سوی دیگر، سازمان مدیریت میادین میوه و تره‌بار نیز به عنوان یک نهاد عمومی خدمت‌رسان نمی‌تواند به طور مستمر هزینه تأمین و توزیع کیسه‌های جایگزین، مانند کیسه‌های پارچه‌ای، را از منابع عمومی تقبل کند.

در چنین بستری، سازمان مدیریت میادین ناگزیر است با نگاهی جامع و واقع‌بینانه، راهبردی متعادل میان استمرار خدمات‌رسانی مطلوب و مدیریت هزینه‌ها اتخاذ کند. از اینرو این نوشتار در پی آن است که اقداماتی در جهت حل این شرایط ارائه دهد.

راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت هزینه های پنهان غرفه داران از طریق کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی
یکی از رویه‌های رایج در سازمان مدیریت میادین میوه و تره بار، استفاده گسترده کیسه‌های پلاستیکی در غرفه‌ها در هنگام عرضه و فروش محصولات است؛ رویه‌ای که اگرچه در کوتاه‌مدت کم‌هزینه و ساده به نظر می‌رسد، اما در عمل دارای هزینه‌های پنهان اقتصادی برای غرفه‌داران، شهر و مصرف‌کنندگان است.

هزینه خرید مستمر کیسه‌های یک‌بارمصرف، اتلاف منابع، هزینه‌های جمع‌آوری و مدیریت پسماند، و نیز پیامدهای ناشی از مصرف بی‌رویه، نشان می‌دهد که پلاستیک صرفاً یک کالای ارزان نیست، بلکه بخشی از یک زنجیره هزینه‌زا است که معمولاً در محاسبات روزمره دیده نمی‌شود.

پیشنهادهای اجرایی برای کاهش کیسه‌های پلاستیکی از میادین میوه و تره‌بار را می‌توان بصورت زیر ارائه نمود:

o دریافت هزینه برای ارائه کیسه‌های پلاستیکی و درج هزینه مربوط به کیسه‌های پلاستیکی در فیش خرید مشتریان به منظور کاهش مصرف و تغییر رفتار خرید

o استفاده از ظرفیت رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی برای فرهنگ‌سازی در کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی

o انعقاد قرارداد میان سازمان مدیریت میادین میوه و تره‌بار و شرکت‌ها برای استفاده از ظرفیت تبلیغاتی کیسه‌های خرید؛ در واقع، شرکت‌ها تبلیغات خود را بر روی کیسه‌های خرید (شامل کیسه‌های پلاستیکی دوستدار محیط زیست، پاکت‌های کاغذی و کیسه‌های پارچه‌ای بادوام) درج می‌کنند و هزینه تولید این کیسه‌ها را تقبل می‌نمایند. اجرای این راهکار چندین مزیت به همراه دارد: نخست، کاهش یا حذف هزینه تأمین کیسه برای غرفه‌داران که منجر به کاهش هزینه‌های پنهان آنان می‌شود. دوم، ایجاد یک منبع درآمد پایدار برای سازمان از محل واگذاری فضای تبلیغاتی، که می‌تواند در توسعه زیرساخت‌ها یا بهبود خدمات هزینه شود. سوم، ترویج مصرف کیسه‌های سازگار با محیط زیست، که در راستای سیاست‌های توسعه پایدار سازمان قرار می‌گیرد.

o جایگزینی تدریجی کیسه‌های پلاستیکی با کیسه‌های پارچه‌ای؛ در جهت عملیاتی نمودن این راهکار اقدامات زیر پیشنهاد می‌شود:

 توزیع اولیه کیسه‌های پارچه‌ای برای مدت کوتاه و به‌صورت رایگان برای تشویق شهروندان توسط سازمان مدیریت میادین میوه و تره بار

 راه‌اندازی غرفه‌های عرضه کیسه‌های پارچه‌ای با دوام در داخل میادین و بازارهای میوه و تره‌بار؛ البته با اجاره این غرف به زنان سرپرست خانوار می‌توان همزمان دو هدف کاهش مصرف پلاستیک و حمایت اجتماعی را دنبال کرد. اما از آنجا که حفظ صرفه اقتصادی غرفی که عرضه کننده کالایی با تقاضای غیر مستمر هستند با چالش مواجه است، پیشنهاد می‌شود در جهت حفظ صرفه اقتصادی غرفه‌های عرضه کیسه‌های پارچه‌ای با دوام، در کنار کیسه‌های پارچه‌ای، مجموعه‌ای از کالاهای مکمل از قبیل؛ کیسه‌های پلاستیکی دوستدار محیط زیست، پاکت‌های کاغذی مقاوم، ظروف یکبارمصرف گیاهی و تجزیه‌پذیر نیز ارائه شود. این تنوع‌بخشی می‌تواند هم جذابیت غرفه را افزایش دهد و هم جریان درآمدی پایدار برای سازمان مدیریت میادین میوه و تره‌بار ایجاد کند.

 اعطای تخفیف به مشتریانی که کیسه پارچه‌ای شخصی همراه دارند

 نصب تابلوها و پیام‌های اطلاع‌رسانی در میادین برای ترویج استفاده از کیسه‌های پارچه‌ای

 برگزاری برنامه‌های تشویقی همانند قرعه‌کشی برای شهروندانی که از کیسه‌های پارچه‌ای استفاده می‌کنند

در مجموع می‌توان اینطور اظهار نمود که موفقیت در حذف کیسه‌های پلاستیکی مستلزم ترکیبی از سیاست‌های تشویقی، فرهنگ‌سازی و اجرای تدریجی است. در این راستا، فراهم‌سازی جایگزین‌های مناسب و مقرون‌به‌صرفه و همچنین طراحی سازوکارهای اقتصادی برای حمایت از غرفه‌داران و مصرف‌کنندگان، نقش مهمی در پذیرش و پایداری این سیاست‌ها خواهد داشت.