کتاب تاب‌آوری در آینه بهزیستی گیلان؛ مستندسازی دانش بومی
کتاب «تاب‌آوری در آینه بهزیستی گیلان» اثری ارزشمند و راهبردی در مسیر مستندسازی، بازخوانی و توسعه دانش بومی تاب‌آوری در گستره رفاه و خدمات اجتماعی است. این اثر حاصل همکاری مشترک و هم‌افزایی میان نهاد تخصصی «خانه تاب‌آوری»، «دانشگاه حکیم سبزواری» و «اداره‌کل بهزیستی استان گیلان» بوده و در چارچوب کلان «مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور» منتشر شده است.
اهمیت این دستاورد علمی و اجرایی، فراتر از معرفی یک کتاب جدید در حوزه روان‌شناسی یا مددکاری است؛ بلکه این رویداد نمادی روشن از تجمیع توانمندی‌های دانشگاهی، تجربه‌های میدانی و ظرفیت‌های نهادی برای پاسخگویی به چالش‌های روزافزون جامعه امروز به شمار می‌رود.
در نظام مددکاری اجتماعی و خدمات حمایتی مدرن، مفهوم تاب‌آوری دیگر صرفاً یک صفت فردی یا توانایی روانی ایستا در برابر ناملایمات تعریف نمی‌شود. تاب‌آوری پدیده‌ای پویا، بستر‌محور و چندبُعدی است که ریشه در سازوکارهای اجتماعی، روابط میان‌فردی، فرهنگ عمومی و کارآمدی نهادهای حمایتی دارد. سازمان بهزیستی به عنوان اصلی‌ترین رکن خدمات حمایتی کشور، روزانه با طیف گسترده‌ای از دشواری‌ها، بحران‌های فردی و آسیب‌های اجتماعی روبه‌رو است. کتاب حاضر با درک دقیق این واقعیت، تلاش کرده است عملکرد، تجربه‌ها و مداخلات بهزیستی را از منشور تاب‌آوری بازخوانی کند و نشان دهد که چگونه خدمات تخصصی، مشاوره‌های روان‌شناختی، توانمندسازی اقتصادی و فعال‌سازی شبکه‌های اجتماعی می‌توانند توان بازیابی و استقامت جامعه هدف را در برابر تلاطم‌ها به طرز چشمگیری ارتقا دهند.
یکی از درخشان‌ترین ابعاد این اثر، پایبندی عمیق به مقوله «بومی‌سازی» و تکیه بر ویژگی‌های منحصربه‌فرد اقلیمی، اجتماعی و فرهنگی استان گیلان است. دانش وارداتی و مدل‌های نظری غربی اگرچه در مبانی مفاهیم مفیدی ارائه می‌دهند، اما هرگز نمی‌توانند بدون تطبیق با زیست‌بوم بومی، راهگشای حل مسائل پیچیده اجتماعی در استان‌ها باشند.
تاب‌آوری اجتماعی در هر منطقه تحت تأثیر مستقیم سبک زندگی، الگوهای ارتباطی خانواده، خرده‌فرهنگ‌ها و حتی پیوندهای کهن همیاری شکل می‌گیرد. در خطه سرسبز و پویای گیلان، پیوندهای عمیق اجتماعی، نقش کلیدی زنان در سامان‌بخشی به اقتصاد و خانواده، و الگوهای مشارکتی سنتی بسترهایی مساعد برای بازتعریف تاب‌آوری فراهم آورده‌اند. از این رو، تدوین و گردآوری چنین کتابی، دانش عملیاتی ویژه‌ای به بار می‌آورد که مدیران و سیاست‌گذاران را از اتخاذ تصمیم‌های تک‌نسخه‌ای و غیرواقع‌بینانه دور ساخته و امکان طراحی مداخلات میدانی متناسب با اقلیم گیلان را فراهم می‌سازد.
در کانون شکل‌گیری و هدایت این جریان علمی، نقش انتشارات خانه تاب‌آوری به عنوان ناشر تخصصی تاب‌آوری در ایران دارای اهمیتی بنیادین و غیرقابل‌انکار است. خانه تاب‌آوری ایران با ایجاد زیرساخت تخصصی نشر، توانسته است خلأ عمیق ادبیات کاربردی و هویت‌محور را در کشور ترمیم کند. این نهاد پیشگام تنها یک ناشر کتاب نیست، بلکه کانون تفکر، دیده‌بانی و مستندسازی علمی جریان تاب‌آوری در ایران محسوب می‌شود. در سال‌های اخیر، انتشارات خانه تاب‌آوری با جهت‌دهی دقیق به ترجمه آثار روز جهان و مهم‌تر از آن، تشویق و انتشار تألیفات بومی، جریان‌ساز تولید دانش تجربه‌محور شده است. تبدیل تجربیات زیسته کارشناسان بهزیستی و مددکاران در استان‌های گوناگون کشور به متون معتبر علمی و تدوین مجموعه‌های چندجلدی «تاب‌آوری در آینه بهزیستی»، ثمره پایمردی و نگاه نظام‌مند این ناشر تخصصی است که تاب‌آوری را از یک کلیدواژه دانشگاهی به ابزاری اثرگذار در دست مددکاران، کارشناسان رفاه، مربیان و مدیران اجرایی بدل ساخته است.
مستندسازی فرآیندها و خدمات بهزیستی گیلان در قالب این اثر، سدی محکم در برابر فراموشی تجربیات میدانی ایجاد می‌کند. نظام مددکاری کشور همواره از کمبود منابع بومی رنج برده و بسیاری از ابتکارات درخشان کارشناسان استانی به دلیل ثبت نشدن، در گذر زمان به دست فراموشی سپرده شده است. این کتاب تجربه‌های ارزنده میدانی را با روش‌شناسی علمی تلفیق کرده و آنها را در اختیار دانشجویان، پژوهشگران، روان‌شناسان و تمامی دغدغه‌مندان سلامت عمومی قرار می‌دهد تا از تکرار خطاهای گذشته پرهیز و مسیرهای اثربخش بازآفرینی شوند.
افزون بر این، پیوند این کتاب با دانشگاه حکیم سبزواری و ایفای نقش در مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور، وزنه‌ای سنگین به اعتبار روش‌شناختی اثر افزوده است. این همگرایی ساختاریافته نشان می‌دهد که تاب‌آوری پایدار و توسعه‌گرا زمانی جوانه می‌زند که زبان علم دانشگاهی با زبان نیازهای واقعی میدان در سازمان‌های حمایتی ترکیب گردد و با مشارکت بخش تخصصی و غیردولتی هدایت شود.
کتاب «تاب‌آوری در آینه بهزیستی گیلان» اثر دکتر محمدرضا مقدسی پدر تاب آوری ایران را را باید سندی روشن بر درک هوشمندانه از ضرورت گذار از حمایت‌های منفعلانه به سمت توانمندسازی پایدار دانست. این اثر نقشه راهی منسجم و الهام‌بخش پیش روی دست‌اندرکاران قرار می‌دهد تا برنامه‌های حمایتی، پیشگیرانه و آموزشی خود را با تکیه بر سرمایه اجتماعی بومی طراحی کنند. بدون شک پایداری جامعه گیلان در مواجهه با چالش‌های اقتصادی، آسیب‌های اجتماعی و بحران‌های زیست‌محیطی، در گرو نهادینه‌سازی همین مفاهیم است؛ رویکردی هویت‌محور که نه تنها مقاومت در برابر سختی‌ها، بلکه شکوفایی، پویایی و ارتقای همه‌جانبه سلامت اجتماعی را به ارمغان خواهد آورد.
