راهکارهای کاربردی برای پیشگیری از تداوم روند بیارزش کردن ریال ایران
علیرضا محمودی فرد؛ پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
ریال ایرانی در سالهای اخیر یکی از ضعیفترین ارزهای جهان در برابر دلار بوده است؛ این بیارزشی پیامد مستقیم ضعفهای ساختاری اقتصاد و نه صرفاً تحریمهای خارجی است.
این یادداشت، با دوری از کلیگویی، بهصورت مستقیم و کاربردی به ارائهی راهکارهای عملیاتی میپردازد که میتوانند سقوط آزاد ارزش پول ملی را متوقف کنند.
مسئله، دیگر بحث بر سر چند هزار تومان افزایش یا کاهش نرخ ارز نیست؛ موضوع، «سقوط سیستماتیک اعتماد» به ریال است؛ این وضعیت، قدرت خرید مردم را نابود میکند، فقر را گسترش میدهد و تولید ملی را به کما میبرد؛ خروج از این بحران، نیازمند ارادهای قوی و اجرای همزمان مجموعهای از راهکارهاست؛ راهکارهایی که اگرچه ساده بهنظر میرسند، اما اجرای آنها شجاعت سیاسی میطلبد.
اول: قطع رگ حیات تورم؛ توقف پولسازی بیپشتوانه
دلیل اصلی بیارزش شدن ریال، افزایش نجومی حجم نقدینگی است؛ یعنی پول بیشتری برای تعقیب کالاهای محدود.
راهکار کاربردی ۱: بانک مرکزی باید بهصورت عملی مستقل شود و تنها وظیفهی آن حفظ ارزش پول ملی باشد؛ تأمین کسری بودجهی دولت از طریق بانک مرکزی (استقراض مستقیم یا فروش داراییهای بیمشتری به آن) باید بهطور قانونی ممنوع شود؛ دولت باید مخارج خود را تنها از محل درآمدهای واقعی (مالیات، عوارض و فروش نفت به نرخ واقعی) تأمین کند.
راهکار کاربردی ۲: اصلاح نظام بانکی بیمار. بسیاری از بانکها با پرداخت سودهای غیرواقعی و سرعت بخشیدن به خلق پول، به موتورهای تورم تبدیل شدهاند؛ باید با ادغام بانکهای ضعیف، وصول مطالبات معوق از اشخاص حقیقی و حقوقی خاص و شفافسازی ترازنامهها، این آتشافروزی متوقف شود.
دوم: جراحی بودجه دولت؛ از مصرفگرایی به سرمایهگذاری
بودجهی دولت نباید ابزاری برای رفع مسکنموقت مشکلات اجتماعی باشد، بلکه باید نقش یک سرمایهگذار ملی را ایفا کند.
راهکار کاربردی ۳: حذف کامل یارانهی نقدی و غیرنقدی به دهکهای ثروتمند و بالا؛ این منابع باید بهصورت کامل به «صندوق توسعهی ملی» یا صندوقهایی مشابه بازگردانده شده و صرف سرمایهگذاری در زیرساختهای مولد (راهآهن، نیروگاههای تجدیدپذیر، شبکهی آبیاری نوین و …) شود.
راهکار کاربردی ۴: واگذاری واقعی و شفاف بنگاههای زیانده دولتی به بخش خصوصی توانمند. حفظ این غولهای زیانده، فقط بار مالی بر دوش بودجه و فشار بر ریال را افزایش میدهد.
سوم: شفافسازی بازار ارز و مهار رانت
هرچه بازار ارز شفافتر و یکپارچهتر باشد، امکان دستکاری و رانتخواری در آن کمتر است.
راهکار کاربردی ۵: حرکت تدریجی بهسمت یک نرخ ارز شناور مدیریتشده. در این نظام، بانک مرکزی تنها در مواقع نوسانهای شدید مداخله میکند، نه اینکه خودش تعیینکنندهی اصلی قیمت باشد؛ این کار انحصار و رانت در تخصیص ارز را از بین میبرد و قیمت واقعی را نشان میدهد؛ هرگونه ارز ترجیحی باید تنها برای واردات کالاهای حیاتی مانند دارو و با نظارت شدید اعمال شود.
راهکار کاربردی ۶: ایجاد یک «بورس ارز» شفاف برای معاملات عمده. تمامی نیازهای ارزی شرکتهای بزرگ و صادرکنندگان باید از طریق این سامانه و با نرخ بازار تأمین شود؛ این کار تقاضای سرگردان را به بازاری شفاف هدایت میکند.
چهارم: حمایت واقعی از تولید و صادرات غیرنفتی
تنها راه افزایش عرضهی ارز، تقویت صادرات غیرنفتی و کاهش وابستگی به واردات است.
راهکار کاربردی ۷: تمامی درآمدهای ارزی صادرکنندگان غیرنفتی، بهطور کامل و بدون الزام به فروش اجباری به نرخهای دستوری، در اختیار خود آنها قرار گیرد؛ صادرکننده باید آزاد باشد برای واردات ماشینآلات یا توسعهی کسبوکار خود از آن استفاده کند.
راهکار کاربردی ۸: ایجاد «کریدورهای لجستیکی ایمن و ارزان» برای صادرات. هزینهی بالای حملونقل و بیمه بهدلیل ناامنیهای منطقهای، سود صادرات را از بین میبرد؛ دولت باید با دیپلماسی فعال و ارائهی تضمینهای بیمهای، این موانع را برطرف کند.
پنجم: جلب اعتماد عمومی؛ شفافیت و ثبات قوانین
مهمترین سرمایه برای نجات ریال، «اعتماد» است.
راهکار کاربردی ۹: اعلام عمومی و رسمیک «سقف رشد نقدینگی» برای سال آینده توسط بانک مرکزی و پایبندی بیچونوچرا به آن.
راهکار کاربردی ۱۰: تصویب و اعلام یک «قانون ضدفساد اقتصادی» با ضمانت اجرایی قوی. مجازاتهای سنگین برای دریافتکنندگان رانت ارزی، اخلالگران در بازار و قاچاقچیان کالا، باید بهصورت علنی اجرا و اطلاعرسانی شود تا مردم باور کنند بازی منصفانهای در کار است.
جمعبندی: عزم یا انفعال
بیارزش شدن ریال، یک بیماری حاد است که درمان آن درد دارد؛ راهکارهای فوق، اگرچه دشوارند، اما داروهای واقعی این بیماری هستند؛ ادامهی سیاستهای انفعالی مانند تزریق مسکنهای مقطعی (پرداخت یارانههای بیهدف، کنترل دستوری قیمتها، ایجاد بازاردوگانه) تنها بر وخامت بیمار میافزاید.
نجات ریال، بهمعنای نجان تولید، کار و آیندهی جوانان این کشور است؛ انتخاب بین اجرای این راهکارهای کاربردی اما سخت، یا تماشای ادامهی سقوط ارزش پول ملی، انتخابی است که تاریخ آن را قضاوت خواهد کرد؛ زمان آن فرا رسیده که به جای مدیریت بحران، به فکر ریشهکن کردن آن باشیم.
