سایه ژئوپلیتیک بر تصمیمات اشتغال: بنگاهها در طوفان عدم اطمینان چگونه پاسخ میدهند؟
ایمان چراتیان؛ دکترای اقتصاد بینالملل و عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی
1- وقتی جنگ و مناقشه به «وضعیت عادی» تبدیل میشود!
در میانه سال ۲۰۲۵، سازمان بینالمللی کار(ILO)با استناد به «تنشهای ژئوپلیتیک مستمر، اختلالات اخیر تجاری و تشدید عدماطمینان»، رشد تولید ناخالص داخلی جهانی را از ۳.۲ به ۲.۸ درصد و پیشبینی اشتغال جهانی را از ۶۰ میلیون به ۵۳ میلیون شغل تقلیل داده است. این فقط یک عدد نیست: هفت میلیون فرصت شغلی، یعنی سفره هفتمیلیون خانوادهبرروی شطرنج ژئوپلیتیک قربانی شده است.
از خاکسترِ اوکراین تا ویرانههای غزه، از تنگهیهرمزتادریای سرخ باعث شده تا ریسک ژئوپلیتیک(GPR)از یک مفهوم آکادمیک به یک قید الزامآور در میز تصمیمگیری بنگاهها تبدیل شود.
پژوهشی که اخیراً توسط جی و همکاران (2026) منتشر شده است، با بررسی بیش از ۱۱۳ هزار مشاهده سالانه بنگاهها در۳۰ کشور، برای نخستین بار نشان میدهد کهGPRچگونه تصمیمات استخدامی بنگاهها را دچار تحریف میکند. یافته کلیدی این مطالعه میگوید که هر یکدرصد افزایش در ریسک ژئوپلیتیک، کارایی سرمایهگذاری نیروی کار را ۶.۴ درصد کاهش میدهد؛ یعنی میلیونها شغل یا بهاشتباه ایجاد شده یا بهاشتباه حذف میشوند!
2- اخراجِ وحشتزده: واکنشهای افراطی بنگاهها
چرا ریسک ژئوپلیتیک بنگاهها را به تصمیمات نادرست استخدامی سوق میدهد؟در شرایط عدماطمینان شدید، بنگاهها تمایل دارند کارکنان موجود را نه بهعنوان «دارایی که باید حفظ شود»، بلکه بهعنوان «بدهی که باید رها شود» ببینند.
این سوگیری بزرگنماییِ زیان، باعث میشود مدیران به سناریوهای بدبینانه وزن بیشتری بدهند و دست به اخراجهای گسترده ووحشتزدهبزنند. پژوهش جی و همکاران،انحرافسرمایهگذاری نیروی کار را به چهار نوع تقسیم میکند: استخدام بیشازحد، استخدام کمترازحد، اخراج کمترازحد، و اخراج بیشازحد. نتیجه شفاف است: تأثیر منفیGPRبر کارایی سرمایهگذاری نیروی کار عمدتاً ناشی از «اخراج بیشازحد» است؛ یعنی بنگاهها نه اینکه استخدام کمی دارند، بلکه بیشازحد و با شتاب، نیرو اخراج میکنند!
دو مکانیسم کلیدی این پدیده را تشدید میکنند: اول، صلبیت هزینهی نیروی کار. نیروی کار مانند شیر آبی نیست که باز و بسته شود! استخدام هزینه جستجو و آموزش دارد، اخراج هزینه حقوق پایانکار و هزینههای قانونی. بنگاههایی با شدت نیروی کار بالاتر، وابستگی بیشتر به سرمایه انسانی، و نرخ جابجایی بالاتر در صنعت، در مواجهه با
تکانهیGPRآسیبپذیرترند.دوم، محدودیت مالی. سرمایهگذاری در نیروی کار به جریان نقدی پایدار نیاز دارد. بنگاههایی که محدودیت مالی شدیدتری دارند،در تکانههایGPRکارایی سرمایهگذاری نیروی کارشان بیشتر آسیب میبیند. وقتی اعتبارات خشک میشود و فشار نقدینگی بالا میرود، اخراج سریعترین راه «بندآوردن خونریزی» است.
3- شواهد جهانی: جنگ چگونه چشمانداز اشتغال را بازنویسی میکند
از آغاز تهاجم همهجانبه روسیه، بازار کار اوکراین ویران شده است. در مناطق اشغالی دونتسک و لوهانسک، تنها حدود ۳۰ درصد ساکنان دارای هرگونه شغل هستند و اکثر مشاغل موقتی و کمدستمزدند. بیش از سههزار بنگاه تعطیل شده و نرخ بیکاری سه برابر سال ۱۹۹۲برآورد میشود. برخی از ساکنان مجبورند در پروژههای بازسازی نظامی کار کنند و دستمزد خود را بهصورت بستههای غذایی دریافت میکنند، نه پول نقد. در سوی دیگر میدان، روسیه با کمبود فاجعهبار نیروی کار دستوپنجه نرم میکند.
جنگ، نیروی کار گستردهای را به صنایع جنگی و دفاعی کشانده است. صنایع مختلف،ازکشاورزی تا انرژی، با کمبود نیرو مواجهاند و بخش ساختمان در بدترین وضعیت قرار دارد: با وجود رکود شدید ساختمانسازی، باز هم کارگر ساختمانی کم است. یک جنگ، دو فاجعه!
برآورد سازمان بینالمللی کار نشان میدهد که در جریان مناقشه لبنان و اسرائیل، نزدیک به ۲۵ درصد از شاغلان بخش خصوصی بیکار شدهاند؛ در مناطقی که بمباران متناوب داشته، نرخ بیکاری و عدمفعالیت اقتصادی بهمراتب بالاتر رفته است. حدود ۳۷ درصد از بنگاهها در اوج درگیری تعطیل بودهاند.
درآمد ماهانه شاغلان باقیمانده بیش از ۱۵ درصد کاهش یافته و ۶۵ درصد از کارگران بدون هیچ گونه حمایت اجتماعی کار میکنند.در کرانهیباختری نیز وضعیت وخیم است. در سهماهه اول۲۰۲۵، نرخ بیکاری مردان ۳۱.۷ درصد و زنان ۳۳.۷ درصد بوده است. درآمد واقعی سرانه نسبت به ۲۰۲۳ بیش از ۲۰ درصد کاهش یافته و پیشبینی میشود نرخ بیکاری سالانه به ۳۸.۵ درصد برسد.
از سویی، پس از چهارده سال جنگ داخلی، اقتصاد سوریه به کلی فروپاشیده است. برنامه توسعه سازمان ملل متحد گزارش میدهد که جنگ تولید ناخالص داخلیرا به کمتر از نیمی از سطح پیش از ۲۰۱۱ کاهش داده و نرخ بیکاری سه برابر شده است؛ یعنی از هر چهار سوری،یک نفر بیکار است. این نمونهیافراطیِ فروپاشی کامل بازار کار در سطح ملی است.
4- راهبردهای سیاستی برای بازار کار ایران
بر اساس یافتههای علمی و شواهد تجربی جهانی، راهبردهای زیر برای بازار کار ایران قابل ارائه است:
راهبرد کوتاهمدت: ایجاد«مکانیزم ضربهگیر تکانههای ژئوپلیتیک»
با توجه به اینکهGPRعمدتاً از دو مسیر اخراج وحشتزده و تشدید محدودیت مالی به اشتغال آسیب میزند، سیاستهای کوتاهمدت باید بر موارد زیر متمرکز شوند:
سامانه هشدارزودهنگاموحمایت هدفمند از بنگاهها: در زمان افزایش شدیدGPR، دولت باید صنایع و بنگاههای پرریسک (نیرویکاربر، وابسته به سرمایه انسانی، با آسیبپذیری مالی) را شناسایی و با ارائه نقدینگی هدفمند از اخراجهای وحشتزده جلوگیری کند.
گسترش پوشش بیمه بیکاری و حمایتهای اجتماعی: هماکنون ۵6 درصد شاغلان غیررسمی، حمایت اجتماعی پایه ندارند. در برابر تکانههای ژئوپلیتیک، کارگران بدون شبکه ایمنی، آسیبپذیرترین گروهاند.
برنامههای موقت اشتغال عمومی: بهکارگیری تجربه مسکودرسال۲۰۲۲ که طرحی به ارزش ۴۱ میلیون دلار برای حمایت موقت از اشتغال تصویب کرد، درمواقعریزش اشتغال بخش خصوصی، بخش عمومی میتواندیک ضربهگیر موقت به شمار آید.
راهبرد میانمدت: کاهش صلبیّت هزینه نیروی کار و افزایش انعطافپذیری بنگاهها
یافتههای جی و همکاران نشان داده است که هرچه صلبیّت هزینه نیروی کار بیشتر باشد، بنگاه در تکانهGPRاشتغال بیشتری از دست میدهد.
بنابراین:
اصلاح محتاطانه قوانین کار با هدف ایجاد تعادل میان حمایت از کارگر و انعطافپذیری استخدامی بنگاه: حمایتهای بیش ازحد سختگیرانه ممکن است نتیجه معکوس دهد؛ به طوری کهبنگاههاازترساینکه نتوانند در آینده اخراج کنند، اصلاً استخدام نکنند.
ایجاد چارچوب حقوقی برای اشکال انعطافپذیر اشتغال: با ارائه مسیرهای شفاف حمایتی و انتقالی برای مشاغل غیررسمی، میتوان از نوسانات شدید مشاغل رسمی کاست.
حمایت از کسبوکارهای خُرد و خانگی:شواهد حاکی از آن است که تحریمها، احتمال اشتغال غیررسمی کارگران بخش تجارت را افزایش داده است. بهجای پذیرش منفعلانه غیررسمیسازی، باید بسترهای رسمیسازی و مشوقهای آن را برای بنگاههای خُرد فراهم کرد.
راهبرد بلندمدت: تنوعبخشی و تابآوری
تنوعبخشی اقتصادی و کاهش وابستگی به صنایع حساس به تحولات ژئوپلیتیک: بانک جهانی تأکید دارد که «تنوع محدود، بهرهوری ضعیف و بازار کار شکننده» نقاط ضعف ساختاری منطقه خاورمیانه است.
سرمایهگذاری در سرمایه انسانی و جلوگیری از فرار مغزها: تحریم و مناقشه، خروج مغزها از ایران را شتاب داده است. سرمایهگذاری مستمر در آموزش، تحقیق و نوآوری، کلید جلوگیری از تبدیل «فرار مغزها» به «مرگ مغز» است.
ساماندهی و مدیریت اشتغال اتباع خارجی: تا خرداد ۱۴۰۴، حدود ۴۳۳ هزار کارگر ثبتشده افغاندرایران فعال بودهاند که حدود ۲ درصد از نیروی کار کشور را تشکیل میدهند. با تضمین حقوق قانونی، همکاری منظم نیروی کار میتواند کمبود برخی صنایع را جبران کند.
5- سخن پایانی
ریسک ژئوپلیتیک دیگریک تیتر خبری دور از دسترس نیست.این موضوع، محور اصلی جلسات هیئتمدیره، بار سنگین لیستهای اخراج مدیران منابع انسانی، و خلأ سفره میلیونها کارگر است.
از اوکراین تا لبنان، از روسیه تا ایران، شواهد تجربی به روشنی نشان میدهند: مناقشه ژئوپلیتیک اشتغال را نابود میکند و این نابودی از مسیرهای قابل شناساییصلبیت هزینه نیروی کار، محدودیت مالی و کیفیت نهادهاتشدیدیا تخفیف مییابد. همانگونه که سازمان بینالمللی کار هشدار داده است، بحران خاورمیانهیک اختلال موقت نیست، بلکه تکانهای کُند و بلندمدت است.
در این عصر عدماطمینان، حفاظت از اشتغال تنها یک سیاست اقتصادی نیست؛ بلکه سنگِ بنای ثبات اجتماعی است. پشت هر شغلی که نجات مییابد، امیدیک خانواده نهفته است.
منابع
International Labour Organization. (2025). World Employment and Social Outlook: May 2025 Update.
International Labour Organization. (2025). ILO warns Middle East war will drive down wages, raise global unemployment. SANA.
International Labour Organization. (2025). ILO warns of deepening employment and livelihood crisis in the West Bank due to two-year war in Gaza.
Ji, J., Cao, Z., Zhang, C. Y., & Zheng, X. (2026). Dissecting the influence of geopolitical risks on employment decisions: The role of employment protection across countries. Journal of Corporate Finance, 102988.
World Bank. (2026). Office of the Chief Economist, Middle East & North Africa, Afghanistan & Pakistan.
National Resistance Center of Ukraine. (2025). Occupied regions in crisis: Just 30% of residents hold jobs. RBC-Ukraine.
