ضرورت و اهمیت تابآوری و جایگاه آن در زیستبوم اقتصادی
ضرورت و اهمیت تابآوری و جایگاه آن در زیستبوم اقتصادی
تابآوری چیست و چرا اهمیت دارد؟
تابآوری در سادهترین بیان، توانایی فرد، خانواده، سازمان، جامعه یا اقتصاد برای روبهرو شدن با فشارها و شوکها، حفظ کارکردهای اصلی، بازیابی و سازگار شدن با شرایط تازه است. تابآوری به معنی بیمشکل بودن زندگی یا همیشه پیروز بودن یاختی رویین تن بودن نیست. یک فرد تابآور ممکن است تحت فشار قرار بگیرد، یک کسبوکار تابآور ممکن است زیان کند و یک اقتصاد تابآور ممکن است با رکود یا بحران روبهرو شود؛ تفاوت در این است که سیستم تابآور میتواند آسیب را مدیریت کند، خود را بازسازماندهی کند و از تجربه بحران برای آینده درس بگیرد. بانک جهانی نیز تابآوری را ظرفیت آماده شدن، مواجهه، بازیابی و سازگاری با شوکها و چالشهای آینده میداند و آن را در پیوند با ظرفیت اقتصادی، نهادی و انسجام اجتماعی بررسی میکند.
اهمیت تابآوری از اینجا آغاز میشود که جهان امروز محیطی ثابت و قابل پیشبینی نیست. تغییرات اقلیمی، بحرانهای سلامت، نوسان قیمتها، اختلال زنجیرههای تأمین، تحولات فناوری، بیکاری، ناامنیهای اجتماعی و تنشهای سیاسی میتوانند در زمانی کوتاه بر زندگی مردم و فعالیت اقتصادی اثر بگذارند. در چنین شرایطی، صرف داشتن منابع کافی برای عبور از یک وضعیت دشوار کافی نیست. نوع استفاده از منابع، سرعت تصمیمگیری، کیفیت ارتباطات، اعتماد اجتماعی، مهارت حل مسئله و امکان دسترسی به حمایت نیز تعیین میکند که یک فرد یا یک جامعه چگونه از بحران عبور کند.
تابآوری به همین دلیل یک مفهوم پیشگیرانه نیز هست. فرد تابآور پیش از بحران برای روزهای دشوار آماده میشود، مهارتهای خود را توسعه میدهد و منابع حمایتی خود را میشناسد. خانواده تابآور درباره درآمد، هزینه، پسانداز و مسئولیتهای خود گفتوگو میکند. سازمان تابآور وابستگیهای حیاتی خود را میشناسد، سناریوهای مختلف را بررسی میکند و برای ادامه فعالیت برنامه دارد. جامعه تابآور نیز شبکههای همکاری، سرمایه اجتماعی و سازوکارهای پاسخ به بحران را تقویت میکند. بنابراین تابآوری پس از وقوع بحران آغاز نمیشود؛ بخش مهمی از آن پیش از بحران ساخته میشود.
تابآوری همچنین با سلامت روان و کیفیت زندگی ارتباط دارد. فشار اقتصادی، نااطمینانی شغلی و ترس از آینده میتواند قدرت تصمیمگیری و احساس امنیت را کاهش دهد. در مقابل، افزایش مهارتهای سازگاری، حمایت اجتماعی، احساس کنترل و توان برنامهریزی میتواند به افراد کمک کند فشارها را بهتر مدیریت کنند. از این منظر، تابآوری یک سرمایه نامرئی اما واقعی است؛ سرمایهای که ممکن است در ترازنامه یک شرکت ثبت نشود، اما در زمان بحران تفاوت میان فروپاشی سریع و ادامه فعالیت را رقم بزند.
تابآوری در زیستبوم اقتصادی
زیستبوم اقتصادی مجموعهای از مردم، خانوادهها، نیروی کار، کسبوکارها، بازارها، بانکها، دولت، نهادهای اجتماعی، زیرساختها، فناوری و شبکههای ارتباطی است که به یکدیگر وابستهاند. وقتی یکی از اجزای این زیستبوم دچار اختلال میشود، آثار آن ممکن است به بخشهای دیگر منتقل شود. برای مثال، کاهش درآمد خانوار میتواند مصرف را کاهش دهد، افت مصرف فروش کسبوکارها را پایین بیاورد، کاهش فروش به کاهش تولید و اشتغال منجر شود و افت اشتغال دوباره فشار بیشتری بر درآمد خانوار وارد کند. تابآوری اقتصادی کمک میکند این زنجیره آسیب تا حد ممکن کوتاه، کنترل و مدیریت شود.
بانک جهانی در ادبیات تابآوری اقتصادی تأکید میکند که تابآوری را میتوان در سطح خانوار، بنگاه، بازار، منطقه و اقتصاد کلان بررسی کرد. از این دیدگاه، یک اقتصاد مقاوم در برابر شوک، اقتصادی نیست که هرگز آسیب نبیند؛ اقتصادی است که بتواند شدت آسیب را محدود کند، خدمات و فعالیتهای حیاتی را حفظ کند و با سرعت مناسب به مسیر تازهای از فعالیت بازگردد. OECD نیز در بررسی تابآوری اقتصادی بر تفاوت اثر بحران میان صنایع، بنگاهها، مناطق و گروههای جمعیتی تأکید کرده است. بنابراین سیاستهای تابآوری باید متناسب با ساختار و میزان آسیبپذیری هر بخش طراحی شوند.
یکی از مهمترین پایههای تابآوری در زیستبوم اقتصادی، تنوع است. اقتصادی که درآمد آن به یک منبع، یک بازار، یک مشتری، یک محصول یا یک زنجیره تأمین وابسته باشد، در برابر اختلال آسیبپذیرتر است. تنوع در منابع درآمد، بازارهای فروش، مهارت نیروی کار و تأمینکنندگان میتواند امکان جایگزینی و سازگاری را افزایش دهد. برای خانوار نیز تنوع مهارتی و درآمدی میتواند در زمان از دست رفتن یک شغل یا کاهش درآمد، فرصتهای جدید ایجاد کند. برای بنگاه، داشتن مشتریان متنوع، کانالهای فروش گوناگون و تأمینکنندگان جایگزین میتواند از توقف کامل فعالیت جلوگیری کند.
ذخیره مالی نیز بخش مهمی از تابآوری اقتصادی است. پسانداز خانوار، نقدینگی مناسب شرکت، دسترسی به اعتبار و ابزارهای بیمهای میتوانند زمان لازم برای سازگاری با شوک را فراهم کنند. وقتی یک خانوار هیچ حاشیه مالی ندارد، یک هزینه پیشبینینشده میتواند به بدهی سنگین منجر شود. یک کسبوکار بدون نقدینگی نیز ممکن است در برابر یک وقفه کوتاهمدت، ناچار به تعدیل نیرو یا توقف فعالیت شود. به همین دلیل، تابآوری اقتصادی با ایجاد حاشیه امن مالی ارتباط مستقیم دارد. گزارشهای بانک جهانی درباره تابآوری اقلیمی نیز بر نقش درآمد بالاتر، پسانداز، بیمه و دسترسی به بازار و اعتبار در کاهش آسیبپذیری خانوارها تأکید دارد.
زیرساخت و فناوری نیز در زیستبوم اقتصادی نقش کلیدی دارند. برق، آب، حملونقل، اینترنت، سامانههای پرداخت و شبکههای اطلاعاتی بخشی از زیرساختی هستند که فعالیت اقتصادی روزمره به آنها وابسته است. اختلال در هر یک از این اجزا میتواند آثار زنجیرهای ایجاد کند. از همین رو، سرمایهگذاری در زیرساختهای قابل اتکا و انعطافپذیر یک هزینه صرف نیست، بلکه نوعی سرمایهگذاری برای حفظ تولید، اشتغال و جریان خدمات است. بانک جهانی در گزارشهای جدید خود درباره مدیریت ریسک بلایا تأکید کرده است که زیرساخت تابآور به حفظ مشاغل، تداوم خدمات و کاهش اختلالات اقتصادی کمک میکند.
اعتماد و سرمایه اجتماعی نیز در این میان اهمیت زیادی دارند. اقتصاد فقط با پول و زیرساخت کار نمیکند؛ با اعتماد نیز کار میکند. زمانی که مردم به نهادها، قراردادها، اطلاعات و شبکههای همکاری اعتماد بیشتری دارند، هماهنگی در زمان بحران آسانتر میشود. همکاری میان دولت، بخش خصوصی، دانشگاه، رسانه و جامعه مدنی میتواند کیفیت واکنش به بحران را افزایش دهد. از این منظر، تابآوری اقتصادی فقط یک موضوع مالی یا مدیریتی نیست؛ یک موضوع اجتماعی و نهادی نیز هست.
تابآوری اقتصادی و توان سازگاری بنگاهها
کسبوکارهای کوچک و متوسط در بسیاری از اقتصادها نقش مهمی در اشتغال و معیشت دارند، اما معمولاً حاشیه امنیت مالی کمتری نسبت به شرکتهای بزرگ دارند. بنابراین تقویت تابآوری آنها اهمیت ویژهای دارد. یک بنگاه تابآور فقط به فروش امروز فکر نمیکند؛ برای اختلال فردا نیز برنامه دارد. شناخت ریسکها، کنترل هزینههای غیرضروری، مدیریت جریان نقدی، آموزش کارکنان، استفاده هوشمندانه از فناوری، فروش آنلاین، حفظ ارتباط با مشتری و داشتن برنامه تداوم کسبوکار میتواند قدرت سازگاری شرکت را افزایش دهد.
در سطح سیاستگذاری، تابآوری اقتصادی به معنای ایجاد محیطی است که در آن مردم و بنگاهها بتوانند خود را با تغییرات وفق دهند. دسترسی به آموزش، نظام مالی کارآمد، بیمه مناسب، اطلاعات قابل اعتماد، قوانین شفاف، حمایت هدفمند از گروههای آسیبپذیر و زیرساخت مناسب، ظرفیت اقتصاد برای مواجهه با شوکها را تقویت میکند. صندوق بینالمللی پول نیز تابآوری را برای ثبات و شکوفایی اقتصادی ضروری میداند و بر اهمیت سیاستگذاری سنجیده، نهادهای قوی و آمادگی در برابر شوکهای مالی، اقلیمی، ژئوپلیتیکی و سایر بحرانها تأکید کرده است.
تابآوری اقتصادی نباید با تحمل منفعلانه مشکلات اشتباه گرفته شود. هدف تابآوری این نیست که مردم و کسبوکارها فقط فشار را تحمل کنند. هدف این است که بتوانند از شرایط تازه یاد بگیرند و روشهای کارآمدتری برای ادامه مسیر پیدا کنند. در برخی موارد، بحران فرصتی برای اصلاح ساختارهای ناکارآمد، توسعه فناوری، تغییر بازار، افزایش بهرهوری و ایجاد مدلهای جدید کسبوکار فراهم میکند. اقتصاد تابآور اقتصادی است که فقط بازگشت به وضعیت قبلی را دنبال نمیکند، بلکه توان حرکت به سمت وضعیت مناسبتر را نیز دارد.
در نهایت، ضرورت تابآوری از یک واقعیت ساده ناشی میشود: بحران بخشی از زندگی فردی، اجتماعی و اقتصادی است. آنچه آینده را تعیین میکند فقط اندازه بحران نیست؛ ظرفیت ما برای آماده شدن، پاسخ دادن، یاد گرفتن و سازگار شدن نیز اهمیت دارد. تابآوری از فرد آغاز میشود، در خانواده تقویت میشود، در سازمان شکل میگیرد و در زیستبوم اقتصادی به یک ظرفیت جمعی تبدیل میشود. هر اندازه افراد، کسبوکارها و نهادها انعطافپذیرتر، آمادهتر و دارای منابع متنوعتر باشند، احتمال حفظ اشتغال، درآمد، تولید و رفاه در زمان بحران بیشتر خواهد شد.
از همین منظر، پرداختن به تابآوری اقتصادی یک انتخاب تزئینی یا یک موضوع جانبی نیست. تابآوری بخشی از زیرساخت توسعه پایدار است. اقتصاد سالم اقتصادی نیست که هرگز تکانه نبیند؛ اقتصاد سالم اقتصادی است که بتواند تکانه را جذب کند، آثار آن را کاهش دهد، از ظرفیتهای داخلی و اجتماعی استفاده کند و مسیر تازهای برای رشد و رفاه پیدا کند.
جمعبندی نهایی و پایان کلام
دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار رسانه تاب آوری ومعاونت علمی و پژوهشی جمعیت همیاران سلامت روان ایران تاکید میکند تابآوری به ما یاد میدهد که امنیت واقعی فقط در نبود بحران نیست، بلکه در توانایی آماده شدن و سازگار شدن با بحران معنا پیدا میکند. در زیستبوم اقتصادی، این مفهوم از سطح درآمد و پسانداز تا مدیریت بنگاه، زیرساخت، فناوری، سیاستگذاری و سرمایه اجتماعی امتداد پیدا میکند. هرچه یک اقتصاد متنوعتر، منعطفتر، آمادهتر و برخوردار از نهادهای قابل اعتمادتر باشد، توان بیشتری برای حفظ تولید، اشتغال و رفاه در برابر شوکها خواهد داشت. به همین دلیل، تابآوری باید از یک مفهوم تخصصی به یک فرهنگ عمومی و یک اصل مهم در تصمیمگیری اقتصادی تبدیل شود.
