گره کور معیشت بر تار و پود هنر

مریم غدیرپور

روز ملی فرش و صنایع دستی ایران فرصتی برای تأمل در یکی از عمیق‌ترین جلوه‌های هویت فرهنگی ایران است.

فرش ایرانی تنها یک کالای تزئینی نیست، بلکه حاصل پیوند هنر، تاریخ و زندگی اجتماعی مردم ایران در طول قرن‌هاست. هر فرش دستباف بازتابی از فرهنگ منطقه‌ای، باورها و تجربه‌های زیسته بافنده است و به همین دلیل می‌توان آن را نوعی روایت بصری از تاریخ و جامعه ایرانی دانست.

از منظر فرهنگی، فرش ایرانی نماد تداوم سنت و انتقال دانش بومی از نسلی به نسل دیگر است. تکنیک‌های رنگرزی طبیعی، شیوه‌های گره‌زنی و طرح‌های نمادین همگی نتیجه قرن‌ها تجربه و خلاقیت جمعی هستند. این ویژگی‌ها باعث شده است که فرش ایرانی نه تنها در داخل کشور بلکه در سطح جهانی نیز به عنوان یک اثر هنری ارزشمند شناخته شود.

در عین حال، این هنر با چالش‌های مهمی در دنیای معاصر روبه‌رو است. گسترش تولیدات ماشینی، تغییر سبک زندگی و کاهش تمایل نسل جوان به مشاغل سنتی، آینده این صنعت را تهدید می‌کند. با این حال، افزایش توجه جهانی به محصولات دست‌ساز و اصیل می‌تواند فرصتی برای احیای دوباره این هنر باشد.

بنابراین حفظ و حمایت از هنر فرش‌بافی نه تنها به معنای حفاظت از یک صنعت اقتصادی، بلکه به معنای پاسداری از بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی ایران است.

بیمه؛ حلقه مفقوده در زنجیره اصالت

با وجود جایگاه والای هنر فرش‌بافی، بافندگان این شاهکارهای هنری با چالش‌های معیشتی و ساختاری عمیقی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در گزارش‌های تحلیلی، “روز ملی فرش و صنایع دستی ایران، عصر اقتصاد مشکلات این قشر فرهنگ‌ساز جامعه را تشریح کرده است” که به وضوح نشان می‌دهد یکی از بحرانی‌ترین این چالش‌ها، معضل بیمه قالی‌بافان است.

بافندگان که اغلب دهه‌ها عمر خود را صرف تکمیل این هنر می‌کنند، به دلیل ماهیت طاقت‌فرسای کار، به‌شدت در معرض فرسودگی جسمی هستند. نبودِ بیمه تأمین اجتماعی کارآمد و ناپایداری در پوشش‌های حمایتی، امنیت شغلی این هنرمندان را از بین برده است.

این خلأ در کنار رقابت نابرابر با تولیدات ماشینی، انگیزه نسل جوان را برای ورود به این عرصه سلب کرده است. در واقع، بدون ایجاد نظام حمایتی و بیمه‌ای پایدار برای این سرمایه‌های انسانی، نه تنها بافنده در تأمین معاش خود می‌ماند، بلکه تداوم این میراث چند هزار ساله نیز در معرض تهدید جدی قرار می‌گیرد.

فقر بیمه را از هنر گرفته

عسل اشتری، کارشناس صنعت بیمه، با اشاره به وضعیت پوشش بیمه‌ای فعالان صنایع دستی می‌گوید: با وجود ظرفیت بالای این حوزه در اشتغال‌زایی و حفظ هویت فرهنگی کشور، حمایت‌های بیمه‌ای از هنرمندان و به‌ویژه قالیبافان همچنان ناکافی است.

برای حفظ و افزایش سهمیه‌های بیمه، نوید داد که با جایگزینی افراد خارج‌شده و تلاش برای توسعه چتر حمایتی، فعالان واقعی و شناسنامه‌دار صنایع دستی در اولویت قرار خواهند گرفت

بر اساس قانون مصوب سال ۱۳۸۸ و همچنین قانون حمایت از هنرمندان و فعالان صنایع دستی در سال ۱۳۹۶، دولت مکلف شده زمینه پوشش بیمه اجتماعی برای این گروه را فراهم کند؛ با این حال آمارها نشان می‌دهد اجرای این قوانین با چالش‌های جدی روبه‌رو بوده است.

به گفته او، در سال‌های ابتدایی اجرای قانون بیمه قالیبافان، حدود ۱۷۱ هزار نفر تحت پوشش قرار گرفتند و این روند تا سال ۱۳۹۲ رشد قابل توجهی داشت. اما از سال ۱۳۹۳ به بعد نه تنها این روند متوقف شد، بلکه تعداد بیمه‌شدگان با کاهش سالانه مواجه شد، به‌گونه‌ای که در سال ۱۴۰۳ تنها حدود ۱۹۶ هزار نفر تحت پوشش قرار دارند. این در حالی است که بر اساس برآوردهای رسمی، نزدیک به دو میلیون نفر در کشور در حوزه صنایع دستی فعالیت می‌کنند که حدود یک و نیم میلیون نفر از آنها قالیبافان هستند.

اشتری اذعان کرد: این فاصله آماری نشان می‌دهد بخش بزرگی از فعالان این حوزه از حداقل‌های حمایتی محروم مانده‌اند. در حال حاضر تنها حدود ۱۱ درصد از قالیبافان و کمتر از ۶ درصد از سایر هنرمندان صنایع دستی تحت پوشش بیمه قرار دارند؛ به بیان دیگر بیش از ۹۰ درصد این فعالان فاقد پوشش بیمه‌ای پایدار هستند.

به اعتقاد این کارشناس، عوامل مختلفی در کاهش پوشش بیمه‌ای نقش داشته است؛ از جمله خروج برخی افراد از این حرفه، سخت‌گیرانه‌تر شدن بازرسی‌های تأمین اجتماعی و مهم‌تر از همه ناتوانی مالی بسیاری از هنرمندان در پرداخت حق بیمه. به گفته او، طی سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲ حدود ۴۵ هزار نفر صرفاً به دلیل ناتوانی در پرداخت حق بیمه از پوشش خارج شده‌اند؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد بدون حمایت مالی مؤثر دولت، تداوم بیمه برای بسیاری از فعالان صنایع دستی عملاً امکان‌پذیر نیست.

روی دیگر سکه

به‌مناسبت «روز ملی فرش و صنایع دستی ایران»، خبرهای امیدوارکننده‌ای از سوی سرپرست معاونت صنایع دستی کشور برای فعالان این حوزه صادر شد. بهروز ندائی، با تأکید بر جایگاه والای این هنر-صنعت، وعده داد که گره‌های کورِ بیمه‌ای این قشر فرهنگ‌ساز به‌زودی با تدابیر ویژه دولت باز خواهد شد.

ندائی ضمن تحلیل چالش‌های موجود، اصلاح فرآیند بازاریابی را کلید اصلی بهبود معیشت هنرمندان دانست و تأکید کرد: «هدف ما این است که با شفاف‌سازی بازار فروش و حرکت به سمت مدیریت الکترونیکی، دست دلالان کوتاه شده و سهم واقعی سود از فروش محصولات، مستقیماً به جیب تولیدکننده اصلی بازگردد.»

بخش مهم سخنان وی به مسئله حیاتی بیمه اختصاص داشت؛ جایی که او با درک شرایط اقتصادی دشوار فعالان این حوزه، از استمرار و تقویت حمایت‌های دولتی خبر داد. سرپرست معاونت صنایع دستی با اشاره به بار مالی قابل‌توجهی که دولت برای هر نفر از بیمه‌شدگان در حوزه‌های فرش و صنایع دستی متحمل می‌شود، تصریح کرد: «دولت سالانه برای هر فرد تحت پوشش، رقمی در حدود ۶۰ میلیون تومان پرداخت می‌کند که نشان‌دهنده اراده جدی برای حمایت از این قشر است.»

وی با اعلام خبر پیگیری‌های مستمر برای حفظ و افزایش سهمیه‌های بیمه، نوید داد که با جایگزینی افراد خارج‌شده و تلاش برای توسعه چتر حمایتی، فعالان واقعی و شناسنامه‌دار صنایع دستی در اولویت قرار خواهند گرفت. این سخنان در شرایطی مطرح می‌شود که هنرمندان فرش و صنایع دستی سال‌هاست در انتظار تحقق کامل وعده‌های بیمه‌ای هستند.

حال، این نگاهِ حمایتیِ نویدبخش در روز ملی این هنر اصیل، می‌تواند کورسوی امیدی برای بازگشت امنیت شغلی به خانه‌هایی باشد که چرخ تولید آن‌ها با سرانگشتان هنرمندان فرش‌باف به گردش درمی‌آید. اکنون جامعه هنری امیدوار است که این کلامِ مسئولانه، در عمل به بسته‌ای حمایتی و پایدار برای تمام فعالان این عرصه تبدیل شود.