نجات شبکه برق از مسیر آفتاب و باد
آیدا برخورداری
توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی علاوه بر کمک به تأمین برق پایدار، می‌تواند به راهکاری برای مدیریت ناترازی گاز در فصل سرد تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که تولید برق از منابع تجدیدپذیر در مناطق پرتابش کشور، با کاهش مصرف گاز در نیروگاه‌های حرارتی، امکان تخصیص سوخت بیشتر به استان‌های در معرض افت فشار گاز را فراهم می‌کند.
در شرایطی که کاهش ظرفیت تولید گاز و افزایش تقاضای مصرف در فصل سرد، تامین پایدار انرژی را با چالش مواجه می‌کند، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی می‌تواند فراتر از تأمین برق، به ابزاری برای مدیریت ناترازی گاز تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که تولید برق از منابع تجدیدپذیر در مناطق پرتابش کشور، با کاهش مصرف سوخت در نیروگاه‌های حرارتی، امکان تخصیص گاز بیشتر به استان‌های در معرض افت فشار را فراهم کند.
وابستگی بخش قابل توجهی از تولید برق کشور به نیروگاه‌های حرارتی، در فصل زمستان و هم‌زمان با افزایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری، فشار مضاعفی بر شبکه تأمین و انتقال گاز وارد می‌کند. در چنین شرایطی، هر میزان تولید برق از منابعی که به سوخت فسیلی نیاز ندارند، می‌تواند بخشی از گاز مصرفی نیروگاه‌ها را آزاد کرده و به مدیریت بهتر منابع انرژی کمک کند.
بر اساس این رویکرد، انرژی‌های خورشیدی و بادی علاوه بر نقش مستقیم در تأمین برق، از طریق کاهش مصرف گاز در نیروگاه‌های حرارتی، امکان انتقال و تخصیص سوخت به مناطق نیازمند را فراهم می‌کنند؛ ظرفیتی که به‌ویژه برای استان‌های واقع در انتهای خطوط انتقال گاز و مناطق مستعد افت فشار در فصل سرد اهمیت دارد.
در همین رابطه، رئیس گروه فنی و مهندسی سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا)، با اشاره به ضرورت بازنگری در الگوهای مدیریت انرژی در فصل زمستان اظهار کرد: توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر نباید صرفاً به‌عنوان راهکاری برای عبور از اوج مصرف برق در تابستان دیده شود، بلکه این ظرفیت‌ها در روزهای سرد سال نیز می‌توانند در تأمین برق پایدار و مدیریت محدودیت سوخت نیروگاه‌های حرارتی نقش مؤثری ایفا کنند.
طبق اعلام وزارت نیرو، هومن صادقی، با اشاره به کاهش ۱۳۰ میلیون مترمکعبی ظرفیت تولید گاز پالایشگاه‌ها بر اثر صدمات واردشده و احتساب کسری سال‌های گذشته افزود: مجموع کاهش ظرفیت و ناترازی گاز در سال جاری به حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد که ضرورت استفاده حداکثری از ظرفیت‌های تولید برق بدون نیاز به سوخت را دوچندان می‌کند.
صادقی با بیان اینکه ظرفیت تجدیدپذیرهای نصب‌شده کشور از مرز ۶۲۰۰ مگاوات عبور کرده است، تصریح کرد: نیروگاه‌های خورشیدی و بادی بدون نیاز به مصرف گاز، برق مورد نیاز شبکه را تأمین می‌کنند و از این طریق، بخشی از سوخت نیروگاه‌های حرارتی در ساعات تولید برق تجدیدپذیر آزاد می‌شود.
انتقال مجازی سوخت با توسعه نیروگاه‌های خورشیدی
یکی از ظرفیت‌های قابل توجه انرژی‌های تجدیدپذیر در مدیریت ناترازی گاز، موضوع «انتقال مجازی سوخت» است؛ مفهومی که بر اساس آن، تولید برق در مناطق دارای ظرفیت مناسب خورشیدی و بادی، می‌تواند مصرف گاز در نیروگاه‌های حرارتی را کاهش دهد و امکان تخصیص این سوخت به مناطق دیگر را فراهم کند.
رئیس گروه فنی و مهندسی ساتبا با اشاره به این موضوع گفت: بخش‌های وسیعی از فلات مرکزی، جنوب و جنوب‌شرق کشور در پاییز و زمستان از تابش خورشیدی مطلوبی برخوردارند.
تأمین بخشی از بار روزانه شبکه از طریق نیروگاه‌های خورشیدی در این مناطق، مصرف گاز نیروگاه‌های حرارتی را کاهش می‌دهد و امکان تخصیص سوخت آزادشده به استان‌هایی را فراهم می‌کند که در انتهای خطوط انتقال گاز قرار دارند و با ریسک افت فشار در فصل سرد مواجه‌اند.
ظرفیت مغفول استان‌های شمالی برای تولید برق تجدیدپذیر
در کنار مناطق پرتابش کشور، استان‌های شمالی نیز می‌توانند سهم قابل توجهی در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر داشته باشند؛ موضوعی که با توجه به موقعیت جغرافیایی این استان‌ها و قرار گرفتن در انتهای خطوط انتقال گاز، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.
صادقی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به ظرفیت استان‌های شمالی کشور برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر اظهار کرد: برخلاف تصور عمومی، داده‌ها و ارزیابی‌های تخصصی نشان می‌دهد این استان‌ها از ظرفیت مناسبی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی برخوردارند و در کنار آن، کریدورهای بادی مناسبی نیز برای نصب توربین‌های بادی در این مناطق وجود دارد.
وی افزود: استان‌های شمالی، شمال‌غرب و شرق کشور به دلیل قرار گرفتن در انتهای خطوط سراسری انتقال گاز، در زمستان با محدودیت‌هایی در تأمین و فشار گاز مواجه می‌شوند؛ از این رو، تولید برق در محل مصرف می‌تواند به کاهش فشار بر شبکه‌های انتقال و توزیع انرژی کمک کند.
نیروگاه‌های خورشیدی و بادی بدون نیاز به مصرف گاز، برق مورد نیاز شبکه را تأمین می‌کنند و از این طریق، بخشی از سوخت نیروگاه‌های حرارتی در ساعات تولید برق تجدیدپذیر آزاد می‌شود
رئیس گروه فنی و مهندسی ساتبا با اشاره به محدودیت زمین در برخی مناطق شمالی کشور خاطرنشان کرد: استفاده از ظرفیت بام مدارس، ساختمان‌های دولتی، تجاری و صنعتی در کنار توسعه مزارع بادی، می‌تواند الگوی مناسبی برای گسترش تولید برق تجدیدپذیر در این مناطق باشد.
بر این اساس، توسعه متوازن نیروگاه‌های خورشیدی و بادی در مناطق مختلف کشور، به‌ویژه در مناطقی که از یک سو ظرفیت مناسبی برای تولید برق تجدیدپذیر دارند و از سوی دیگر با محدودیت تأمین گاز مواجه‌اند، می‌تواند بخشی از راهبرد مدیریت ناترازی انرژی در فصل سرد باشد.
به نظر می‌رسد استفاده از ظرفیت تجدیدپذیرها دیگر صرفاً موضوعی مرتبط با تنوع‌بخشی به سبد تولید برق نیست، بلکه می‌تواند به ابزاری برای مدیریت هم‌زمان شبکه برق و گاز و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های انرژی کشور تبدیل شود؛ رویکردی که تحقق آن نیازمند توجه به ظرفیت‌های منطقه‌ای، توسعه زیرساخت‌ها و پیوند برنامه‌ریزی تولید برق با نیازهای شبکه گاز است.
کلام آخر
دولت و وزارت نیرو برای عبور از ناترازی برق سال‌هاست روی توسعه نیروگاه‌های حرارتی متمرکز بوده‌اند، در حالی که این رویکرد سنتی تنها مصرف گاز را افزایش داده و چشم‌انداز محیط‌زیستی کشور را تاریک‌تر کرده است.
ورود نیروگاه‌های خورشیدی و بادی به مدار تولید، نشان داد که راهکار نجات شبکه نه در سوزاندن بیشتر سوخت‌های فسیلی، که در بهره‌گیری از منابع لایزال تجدیدپذیر نهفته است؛ رویکردی که ویژه‌گی بارز آن حذف وابستگی مطلق به شبکه گاز و کاهش فشارهای مالی بر صنعت برق کشور است.
با این حال، تداوم سیاست‌های حمایتی سنتی و مانع‌تراشی‌های اداری در مسیر سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، همچنان بزرگترین مانع بر سر راه این تحول بنیادین به شمار می‌رود. استمرار این روند نه‌تنها کشور را در بحران‌های فصلی آسیب‌پذیرتر می‌سازد، بلکه فرصت طلایی ترانزیت و صادرات گاز صرفه‌جویی‌شده را نیز از اقتصاد ملی می‌رباید.
روزنامه عصر اقتصاد معتقد است که آینده تأمین انرژی در ایران نه در چاه‌های جدید گاز، که در افق‌های بادخیز و آفتاب‌گیر کشور رقم خواهد خورد و حاکمیت ناچار است هرچه سریع‌تر بساط انحصارهای دولتی را جمع کند تا بخش خصوصی بتواند ناجی امنیت انرژی باشد.
