استراتژی صادراتی نیازمند تنوعبخشی منطقهای است
سکینه مهرائی؛ گروه انرژی
در شرایطی که صنعت پتروشیمی جهان با شتاب فزاینده فناوریهای نوین، الزامات زیستمحیطی و رقابت فشرده در بازارهای صادراتی روبهروست، کارشناسان معتقدند ادامه مسیر سنتی تولید و صادرات دیگر پاسخگوی نیازهای اقتصاد انرژی نیست.
احمد صرامی، کارشناس انرژی و ژئوپلیتیک، تأکید میکند که افزایش تابآوری صنعت پتروشیمی ایران، نه از مسیر توسعه ظرفیت اسمی، بلکه از رهگذر دیجیتالسازی، بهرهوری انرژی و مهمتر از همه، تنوعبخشی هوشمندانه به مقاصد صادراتی در بازارهای منطقهای امکانپذیر است.
در سالهای اخیر، صنعت پتروشیمی با تحولات شگرفی در عرصه فناوری، مدیریت منابع و الزامات زیستمحیطی روبهرو بوده است، تحولاتی که نه تنها ساختار تولید جهانی را دگرگون کرده، بلکه مسیر تصمیمسازی کشورها را نیز در حوزه انرژی و توسعه صنعتی تحتتأثیر قرار داده است.
در چنین شرایطی، نقش فناوریهای نوین مانند دیجیتالسازی فرآیندها، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و کاتالیستهای پیشرفته، بیش از پیش در افزایش بهرهوری و تابآوری تولید اهمیت یافته است.
صنعت پتروشیمی ایران برای حفظ تابآوری، ناگزیر است با دیجیتالسازی، بهینهسازی انرژی و تنوعبخشی هوشمندانه بازارهای منطقهای، مسیر صادرات خود را بازتعریف کند
در همین راستا، خبرنگار عصراقتصاد در گفتوگویی با احمد صرامی، کارشناس انرژی و ژئوپلیتیک، به بررسی مهمترین روندهای فناورانه و اقتصادی صنعت پتروشیمی در ایران و جهان، ظرفیت بازارهای منطقهای، مهارتهای نیروی انسانی و جایگاه اقتصاد سبز در آینده این صنعت پرداخته است. این گفتوگو تصویری روشن از مسیر تحول و چالشهای پیشِ روی صنعت پتروشیمی ارائه میدهد.
از نظر شما مهمترین فناوری هلیی که در چند سال اخیر بیشترین تاثیر را در کارآمدی واحدهای پتروشیمی داشته است کدامند؟
-در سالهای اخیر، بیشترین جهش کارآمدی در واحدهای پتروشیمی نه از مسیر توسعه ظرفیت اسمی، بلکه از رهگذر دیجیتالسازی فرآیندها، بهینهسازی انرژی، کاتالیستهای پیشرفته و افزایش انعطافپذیری عملیاتی حاصل شده است. این فناوریها بهویژه برای کشورهایی مانند ایران، که با محدودیت سرمایهگذاری خارجی و تحریم مواجهاند، نقش ضربکننده بهرهوری و تابآوری صنعتی را ایفا میکنند.
فناوریهای مؤثر بر افزایش کارآمدی صنایع پتروشیمی، ماهیتی جهانی دارند و در شرکتهای پیشرو بینالمللی توسعه یافتهاند، با این حال، نحوه و عمق بهکارگیری آنها در کشورها، به سطح سرمایهگذاری، دسترسی فناوری، ساختار بازار و محدودیتهای ژئوپلیتیکی وابسته است. در مورد ایران، این فناوریها بیشتر با رویکرد بومیسازی، مهندسی معکوس و تمرکز بر تابآوری در شرایط تحریم به کار گرفته شدهاند.
استفاده از فناوری های دیجیتال مثل هوش مصنوعی یا اینترنت اشیا دربخش تولید و ئنگهداری چه پتانسیلی دارد؟
-بهکارگیری فناوریهای دیجیتال نظیر هوش مصنوعی و اینترنت اشیا در صنایع پتروشیمی، پتانسیل قابلتوجهی برای افزایش بهرهوری تولید، کاهش توقفهای ناخواسته، بهینهسازی مصرف انرژی و ارتقای ایمنی عملیاتی دارد. این فناوریها با تبدیل دادههای عملیاتی به ابزار تصمیمسازی هوشمند، امکان گذار از مدیریت سنتی دارایی به مدیریت پیشبینانه و خودکار را فراهم میکنند. برای کشورهایی با محدودیت سرمایهگذاری خارجی، دیجیتالسازی میتواند نقش یک «اهرم راهبردی» در افزایش کارآمدی و تابآوری صنعتی ایفا کند.
روند قیمت جهانی محصولات پتروشیمی در سال جاری چه اثری بر تصمیمات تولیدکنندگان داخلی داشته است؟
-روند قیمت جهانی محصولات پتروشیمی در سال ۲۰۲۵ بیش از آنکه تابع نوسانات کوتاهمدت باشد، تحت تأثیر عوامل ساختاری نظیر مازاد ظرفیت تولید در برخی بازارهای جهانی و ضعف نسبی تقاضا در بعضی مناطق قرار گرفته است. این شرایط باعث شده تولیدکنندگان داخلی ایران در تصمیمسازیهای خود رویکرد محتاطانهتری اتخاذ کنند و بهجای تمرکز صرف بر افزایش حجم تولید، بر حفظ ثبات مالی، مدیریت ریسکهای قیمتی و کاهش آسیبپذیری در برابر نوسانات بازار جهانی تمرکز داشته باشند.
در چنین فضایی، تنوعبخشی به خوراک، بهینهسازی فرآیندهای تولید و کنترل هزینهها اهمیت بیشتری یافته و همزمان، توسعه بازارهای صادراتی جایگزین بهعنوان یکی از راهبردهای کلیدی در دستور کار قرار گرفته است. به این ترتیب، استراتژی تولید در صنعت پتروشیمی ایران به سمت مدلی ترکیبی حرکت کرده که در آن بهرهوری اقتصادی، انعطافپذیری در برابر تحولات بازار جهانی و هدفگذاری هوشمندانه بازارهای صادراتی، جایگزین نگاه کمّی و مبتنی بر افزایش صرف ظرفیت تولید شده است.
کدام بازارهای منطقه ای مثل هند و پین و ترکیه بیش از دیگران برای صادرات محصولات ایرانی ظرفیت دارند؟
– بررسی بازارهای منطقهای نشان میدهد که اگرچه چین همچنان بزرگترین مقصد بالقوه برای صادرات محصولات پتروشیمی ایران از نظر حجم است، اما بازارهایی نظیر ترکیه، هند و کشورهای آسیای میانه به دلیل مزیتهای لجستیکی، ریسک کمتر و حاشیه سود مناسبتر، ظرفیت بالاتری برای توسعه پایدار صادرات ایران دارند. تنوعبخشی به مقاصد صادراتی میتواند وابستگی به بازارهای پرریسک و پررقابت را کاهش داده و تابآوری صادراتی صنعت پتروشیمی ایران را افزایش دهد.
مهمترین مهارت هایی که نیروی جوان انسانی باید ورود حرفه ای به صنعت پتروشیمی ، داشته باشد چیست ؟
– توسعه پایدار صنعت پتروشیمی ایران بیش از آنکه به ظرفیتهای فیزیکی وابسته باشد، به کیفیت و مهارت نیروی انسانی آن وابسته است. نیروی انسانی جوانی که ترکیبی از دانش فرآیندی، مهارتهای دیجیتال، درک اقتصادی و توانمندی کار در شرایط محدودیت را دارا باشد، میتواند نقش تعیینکنندهای در افزایش بهرهوری، تابآوری و رقابتپذیری صنعت پتروشیمی ایفا کند.
چقدر آموزش های تخصصی موجود در کشور با نیازهای واقعی واحدهای تولیدی تطبیق دارد و نقش دانشگاه در توسعه دانش عملی در زمینه پتروشیمی کافی است؟ یا باید در ساختارهای همکاری باز نگری کرد؟
– بررسی تطبیقی نشان میدهد که آموزشهای تخصصی موجود در حوزه پتروشیمی در ایران، علیرغم برخورداری از پایه علمی مناسب، از تطبیق کافی با نیازهای عملی واحدهای تولیدی برخوردار نیستند. نقش دانشگاه در توسعه دانش عملی، بهدلیل ضعف ساختارهای همکاری مؤثر با صنعت و فقدان مدلهای پروژهمحور، محدود باقی مانده است. استراتژیستهای توسعه صنعتی بر این باورند که گذار از همکاریهای نمادین به همکاریهای مسئلهمحور و بازتعریف نقش دانشگاه بهعنوان بازیگر فعال در حل مسائل صنعتی، شرط لازم برای ارتقای بهرهوری و رقابتپذیری صنعت پتروشیمی است.
در مورد اقتصاد سبز و اهمیت آن در صنعت و محیط زیست و تغییرات و رویکرد جهانی در این مورد چه نظری دارید و چگونه ارزیابی میکنید؟
– اقتصاد سبز دیگر یک انتخاب اختیاری برای صنعت پتروشیمی محسوب نمیشود، بلکه به یک الزام رقابتی و راهبردی در سطح جهانی تبدیل شده است. در شرایطی که بازارهای بینالمللی بهطور فزایندهای حساس به ملاحظات زیستمحیطی هستند، واحدهای پتروشیمی با بهکارگیری فناوریهای دوستدار محیط زیست، مدیریت صحیح چرخه عمر محصول و پایبندی به استانداردهای بینالمللی میتوانند همزمان هم از محیط زیست صیانت کنند و هم جایگاه خود را در بازارهای صادراتی ارتقا دهند. برچسبها و گواهیهای زیستمحیطی صرفاً ابزار بازاریابی نیستند، بلکه نشانهای از پایداری واقعی، مسئولیتپذیری اجتماعی و همسویی صنعت با الزامات توسعه پایدار به شمار میآیند.
تمرکز صرف بر افزایش ظرفیت دیگر پاسخگو نیست و تولیدکنندگان باید با فناوری نوین، مدیریت ریسک قیمتی و توسعه مقاصد صادراتی را پایدار تصمیمسازی کنند
اقتصاد سبز در عمل به دنبال ایجاد سازگاری میان صنعت و محیط زیست است، رویکردی که کاهش انتشار گازهای گلخانهای، به حداقل رساندن پساب و پسماندهای صنعتی، استفاده هدفمند از منابع انرژی تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی و همچنین طراحی محصولاتی با قابلیت بازیافت و کمترین اثرات مخرب زیستمحیطی را در بر میگیرد.
در این چارچوب، ارزیابی عملکرد زیستمحیطی واحدهای پتروشیمی بر پایه شاخصهایی نظیر ردپای آب، ردپای کربن و الزامات ایمنی، بهداشت و محیط زیست انجام میشود و استقرار استانداردهایی همچون ISO 14001 و ISO 50001 و بهبود مستمر چرخه عمر محصول، نقش کلیدی در سنجش میزان پایداری ایفا میکند. هرچه یک واحد پتروشیمی بتواند این شاخصها را بهبود دهد، نشاندهنده حرکت واقعی آن به سمت زیستمسالمتآمیز با محیط زیست و انطباق با الزامات آینده صنعت انرژی خواهد بود.
