الگو گرفتن از چین در رفع معضل بیکاری؛ از کلاننگری تا خرداقدام
علیرضا محمودی فرد؛ پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
چین در چهار دهه گذشته، صدها میلیون شغل ایجاد کرده و بیکاری گسترده را به یکی از پایینترین نرخها در جهان تبدیل نموده است؛ این موفقیت تصادفی نبوده، بلکه محصول یک استراتژی کلانِ چندوجهی است.
این یادداشت با نگاهی علمی و کاربردی، مؤلفههای قابلاقتباس این الگو را برای کشورهایی که با معضل بیکاری دستبهگریبانند، تشریح میکند.
معضل بیکاری، بهویژه در میان جوانان و تحصیلکردگان، همچون بمبی ساعتی زیر بنیانهای اجتماعی و اقتصادی بسیاری از کشورها از جمله ایران، تیک میکند؛ در چنین شرایطی، نگاه به تجارب موفق جهانی نه یک انتخاب، که یک ضرورت است.
تجربه چین در اشتغالزایی، فراتر از یک مدل اقتصادی صرف، درسهایی کلیدی در «مدیریت تحول ساختاری» نیروی کار ارائه میدهد؛ البته، الگوبرداری بهمعنای کپیبرداری نیست، بلکه بهمعنای درک منطق و سازوکارهای کلیدی موفقیت است.
اصل اول: توسعهی متوازن و چندلایه؛ از کارخانه تا استارتآپ
چین در ابتدا با جذب سرمایهگذاری خارجی و تبدیل خود به «کارگاه جهان»، میلیونها شغل برای نیروی کار کممهارت و نیمهماهر ایجاد کرد؛ اما کلید تداوم موفقیت، در «تغییر و ارتقای مداوم» این الگو بود؛ بهموازات توسعه صنایع کارخانهای، دولت بهصورت فعالانه به تقویت بخشهای دیگری پرداخت، که امروز به موتورهای اصلی اشتغال تبدیل شدهاند:
توسعهی بخش خدمات: امروز، بخش خدمات بزرگترین جذبکنندهی نیروی کار در چین است. تجارت الکترونیک، گردشگری داخلی و بینالمللی، لجستیک و خدمات مالی، طیف وسیعی از فرصتها را از کارگر ساده تا مهندس نخبه ایجاد کردهاند.
جهش بهسمت اقتصاد دانشبنیان: سیاستهای بلندپروازانهای مانند «طرح ۲۰۲۵ چین»، هدف گذاری صریحی برای رهبری در فناوریهای هایتک دارد؛ این امر، نهتنها شغلهای تخصصی و باارزش افزودهی بالا ایجاد میکند، بلکه تقاضا برای مشاغل پشتیبانی در زنجیرهی تأمین این صنایع را نیز افزایش میدهد.
درس کاربردی: اقتصاد نباید تکبعدی باشد؛ در کنار حمایت از صنایع موجود، باید با تدوین «نقشهی راه صنعتی و خدماتی»، بخشهای نوظهور و با پتانسیل اشتغالزایی بالا (مانند فناوری اطلاعات، گردشگری سلامت، انرژیهای نو، کشاورزی مدرن و …) را شناسایی و بهصورت هدفمند سرمایهگذاری و تسهیلگری کرد.
اصل دوم: پیوند زنجیرهی آموزش با نیاز بازار کار
چین یک شکاف عمده بین خروجی نظام آموزشی و نیازهای صنعت را تشخیص داد و برای پر کردن آن اقدام کرد. ایجاد «پارکهای علم و فناوری» در کنار دانشگاهها، تشویق به راهاندازی رشتههای کاربردی و فنیوحرفهای متناسب با نیاز روز و برنامههای کارآموزی اجباری در شرکتها، باعث شد نیروی کار «آمادهی کار» تربیت شود.
درس کاربردی: باید «شورای عالی مهارتآموزی و اشتغال» با حضور مؤثر بخش خصوصی (صنایع بزرگ، اتاق بازرگانی و تعاون) شکل گیرد؛ این شورا باید بهطور مستمر نیازهای مهارتی آینده را پیشبینی و سرفصلهای آموزشی مدارس فنیوحرفهای و دانشگاهها را روزآمد کند. اعطای مجوز به مراکز آموزشهای فنیِ خصوصیِ مورد تأیید صنف نیز میتواند بهسرعت شکاف مهارتی را پر کند.
اصل سوم: حمایت همهجانبه از کارآفرینی و بنگاههای کوچک و متوسط
بخش عمدهای از اشتغالزایی جدید در چین، نه توسط غولهای دولتی، که توسط بنگاههای کوچک و متوسط و استارتآپها ایجاد شده است. دولت با ایجاد «مناطق ویژه اقتصادی»، ارائهی وامهای کمبهره با ضمانتهای ساده، کاهش بروکراسی و معافیتهای مالیاتی زمانبندیشده، بستر را برای رشد این واحدها فراهم کرد.
درس کاربردی: ایجاد «پنجرهی واحد الکترونیک» برای صدور تمام مجوزهای لازم کسبوکار در حداکثر ۷۲ ساعت. تأسیس «صندوق ضمانت ریسک» برای استارتآپها و بنگاههای کوچک، تا بانکها با اطمینان بیشتری به آنها وام دهند. اختصاص معافیت مالیاتیِ چندساله به شرکتهای نوپایی که تعداد شاغلِ بالای یک حد مشخص داشته باشند.
اصل چهارم: سرمایهگذاری عظیم در زیرساخت بهعنوان پیشران اشتغال
طرحهای غولآسای زیرساختی مانند توسعهی شبکهی راهآهن سریعالسیر، جادهها، بنادر و شهرهای جدید، در دو مرحله اشتغالزایی کردند: اول، در زمان ساخت (اشتغال مستقیم برای مهندسان و کارگران) و دوم، پس از بهرهبرداری (با کاهش هزینههای مبادله و رونق کسبوکارهای مرتبط).
درس کاربردی: اولویتبندی و تسریع در اجرای پروژههای زیرساختی کلیدی که پیوند مناطق محروم را به مراکز اقتصادی بهبود میبخشد. این پروژهها نه تنها خود اشتغالزا هستند، بلکه با فعالسازی پتانسیلهای اقتصادی مناطق، به ایجاد شغلهای پایدار میانجامند.
نکته پایانی و هشدار: اقتباس هوشمندانه، نه تقلید کورکورانه
الگوی چین بدون چالش (مانند نابرابریهای منطقهای یا فشار بر محیطزیست) نبوده است؛ ما نباید اشتباهات آن را تکرار کنیم؛ همچنین، شرایط سیاسی و اجتماعی کشورها متفاوت است؛ آنچه قابلاقتباس است، منطق برنامهریزی بلندمدت، هماهنگی بین نهادها، انعطافپذیری در تغییر استراتژیها و تمرکز بر تقویت بخشهای مولد و دانشبنیان است.
رفع بیکاری نیازمند ارادهای ملی، برنامهای منسجم و خروج از روزمرگی است؛ چین نشان داد که با مدیریت تحول ساختاری اقتصاد و تبدیل تهدید نیروی کار انبوه به فرصت، میتوان معادلهی بیکاری را بهنفع توسعهی ملی تغییر داد؛ این درس، ارزش تأمل و اقدام دارد.
