تاب آوری اقتصادی ايران و استراتژی های نفتی
رضا پديدار، رئيس كميسيون انرژی و محيط زيست اتاق تهران
به قول يكي از دوستان فعال در حــوزه فعاليت هاي اقتصادي ايران با تحــريمهاي همــهجانبه آمريكا، نشانگر اين مطلب مهم است كه اوضاع ايران و آمريكا به شكلي در آمــده است كه بايد آن را وضعيت زورآزمايي تهديدها نام نهاد؛ چرا كه با گذشت بيش از يك ماه و اندي از تغيير رئيسجمهوری در آمريكا، اميدها براي بازگشت سريع تهران و واشنگتن به اجراي برجام كمرنگ شده و تداوم تحريم ها در كوتاهمدت محتمل به نظر می رسد.
مهمترين واکنش بازار به اين نااميدي در نرخ ارز رخ داد . قيمت دلار اخيرا بالا رفته و اين روزها در نوسان است. چنين تغيير روندهايي ميتواند به تغيير انتظارات تورمي نيز بيانجامد. در اين حالت، تابآوري اقتصادي ايران با توجه به افزايش نیافتن توليد و فروش نفت خام چگونه خواهد بود. بانك مركزي گفته بود كه با مثبت شدن نگرشها به اقتصاد، در ماههاي آذر و دي كاهش تورم داشتهايم و اين كاهش تورم قابل توجه بوده است، اما اكنون در اسفند ماه نرخ تورم ماهانه دوباره افزايش پيدا كرده و به بيش از 3.5 درصد رسيده است.
اين تجربه نشان ميدهد تغيير جهت انتظارات تورمي اصلا بعيد نيست؛ اتفاقي كه در غياب تغييــر در مولفههاي واقعي اقتصادي ميتواند موج تورمي بعدي را ايجاد كند. دليل اصلي اين روند تبيين نشدن سياستها و استراتژيهاي فروش نفت خام و فرآوردههاي هيدروكربني است كه مهمترين قسمتي است كه احتمالا از نااميدي در زمينه يك توافق فوري آسيب ميبيند.
در ماههاي اخير در فروش، توفيقهايي به دست آمد اما اين توفيقها ميتواند خيلي زود از دست بروند، چرا كه دولت آمريكا در صورت نداشتن هيچ نشانهای از توافق، احتمالا پالسهايي براي سختتر كردن روشهاي فروش نفت ايران صادر میكند. در مهمترين نمونه، وزارت دادگستري آمريكا اخيرا اعلام كرده كه يك محموله بنزين مصادره شده ايراني را فروخته است و بهزودي دهها ميليون دلار درآمد حاصل از آن را به بنياد قربانيان آمريكايي كشورهاي حامي تروريسم خواهد داد.
به هرحال نبود يك استراتژي در تابآوري اقتصادي و اعلام نشدن مواضع دولت موجب بلاتكليفي و نبود اطمينان در اقتصاد میشود که به طور طبيعي پيامدهايي بسيار منفي دارد. مركز پژوهشهاي مجلس نيز برآورد كرده است در صورتي كه محيط اقتصاد كلان در وضع بلاتكليفي و نااطميناني و انتظار به تغييرات محيط بينالمللي قرار گيرد. اين موضوع ميتواند رشد اقتصادي را نزديك به صفر و حتي در دامنه منفي قرار دهد. اين پيشبيني اصلا از واقعيت اقتصاد ايران دور نخواهد بود. در اين حالت اوضاع اقتصادي ايران به شكلي درآمده است كه بايد آن را زورآزمايي تهديدها نام نهاد.
ايران از پنجم اسفند اجراي داوطلبانه پروتكل الحاقي را متوقف کرد و به نظر مي رسد كه طرفين حاضر نيستند تا در مقابل حريف يك گام به عقب بردارند. در حالتی كه قدرت تابآوري اقتصادي ايران رو به كاهش است، رئيس آژانس بينالمللي انرژي اتمی به ايران آمد و بنا بر گزارشهای موثق به توافقاتي دست یافت. البته اين توافقها منوط به لغو تحريمها و امكان بازگشت ايران به وضع قبلي خود در توليد و عرضه نفت خام بوده است. بر اساس اظهارات مقامات نفتي ايران، در صورت لغو تحريمها ميتوان با قدرت تمام اذعان کرد كه ظرفيت توليدي نفت خام ميتواند از سطح دوميليون بشكهاي فعلي به سطح بالاتر از سه ميليون بشكه افزايش یابد و در صورت لغو كامل تحريمها اين ميزان توليد تا سطح چهار ميليون بشكه در روز نیز خواهد رسید.
در واقع بايد گفت اين رويكرد ميتواند مصداق دستي براي ستيز و دستي براي آشتي باشد و اين همان چيزي است كه اكنون نيازمند آن هستيم. اما آنچه در اين ميان خوشايند نيست، ناهماهنگيهايي است که ميان دولت و مجلس در خصوص تعيين رويكرد در مقابل آژانس و كشورهاي غربي به چشم میخورد که اين ناهماهنگي ها حتي نارضايتي مقامات عالي كشور را نيز به همراه داشته است . در اين اوضاع ايران نيازمند بازتعريف استراتژيهاي جديد نفتي خود است؛ چرا كه اقدامات صورتگرفته در راستاي كاهش تعهدات خود نگراني اروپاييها را بر انگيخته و البته هدف آن از ابتدا همين هم بوده است . مسلما نگاه بايدن و متحدان اروپايياش اين بوده كه وجود تحريمها ابزار خوبي براي اعمال فشار به ايران براي پذيرش مذاكرات و امتيازدهي بر سر مسائل هستهاي و نيز انرژي است و عجل اي هم براي برداشتن آنها ندارند.
بايد توجه داشته باشيم كه اقدامات اخير ايران، اين زمان بينهايت را از آنها مي گيرد و آنها بايد بهزودي بر سر انتخاب سخت يا خيلي سخت تصميمگيري کنند. استراتژيهاي جديد اقتصادي بايد بر اين موضوع مهم پايدار باشد كه به نتيجه رسيدن مذاكرات غيرمستقيم موجب گشايش در ارزهاي منجمدشده در ژاپن و كره جنوبي و نيز هند دلالت بر چراغ سبز ضمني آمريكا دارد و انتظار ميرود كه اين روند در ماههاي آينده خبرهاي خوبي براي ما به همراه داشته باشد .
در اين حالت دولت مي تواند با اعطاي كمكهاي اعتباري به شركتهاي فعال در حوزه انرژي قدرت تابآوري آنها را افزايش دهد تا درست بر اساس پيشبيني هفته گذشته بتوان با يك توافق موقت كه مبتني بر اولتيماتوم رسمي ايران به آژانس است و طرف مقابل ما اين موضوع را به عنوان يك گام واقعي براي اجراي اهداف توليدي مورد پذيرش قرار میدهد، ايران بدون آنكه تغييري در استراتژي هاي خود بويژه در حوزه انرژي داده باشد پس از سه سال انسداد ديپلماتيك در باره فعاليتهاي هستهاي بالاخره زمان به نفع ايران در حركت منطقي خود قرار گيرد.
در اين حالت آزاد سازي منابع ارزي ايران در كشورهاي ديگر مهمترين اخبار مثبت در حوزه اقتصادي و سياسي است كه مي تواند ضمن متحول ساختن تابآوري اقتصادي ايران موجب رشد استراتژي اي نفتي شود و بازار ارز را وارد روند كاهشي كوتاهمدت كند. در اين حالت پروژههاي متوقفشده فعالیت خود را از سر میگیرند و قدرت تابآوري اقتصادي ايران را به شدت افزايش خواهند داد. همچنین در این حالت، از یک سو، ذخاير نفت خام و فرآوردههاي نفتي آمريكا به دليل اختلالات توليد احتمالا كاهش پيدا میکند كه نشاندهنده محدود شدن عرضه در آينده است و از سوی دیگر، با بهبود بيشتر بازار از جمله دورنماي رشد تقاضا، سرمايهگذاران ديد خوشبينانهتري به صعود قيمت بيشتر نفت خواهند داشت.
