دامنه نوسان قیمت نفت در دوره استمرار تاثیرگذاری كرونا بر بازار انرژی جهان
رضا پديدار، رئيس كميسيون انرژی و محيط زيست اتاق تهران
با توجه به جريان حركتي و تاثير كرونا بر اقتصاد جهاني و نيز اثرگذاري اين ويروس خطرناك بر حوزه انرژي به عنوان يكي از حساسترين منابع رشد و پويايي اقتصاد، شركت بریتیش پترولیوم (BP) در گزارش سالانه خود به بررسي بخش هاي مختلف بازار انرژي جهان در سال همهگیری كرونا پرداخته و آثار آن را بر هر يك از عامل هاي انرژي مورد تجزيه و تحليل قرار داده است.
در قسمتي از اين گزارش جامع، اسپنسر ديل، اقتصاددان ارشد شركت BP، به تحليل بخشهاي مختلف بازار جهاني انرژی، بهويژه منابع و مصارف نفت و گاز پرداخته است كه رفتار سيستم انرژي جهاني در پاسخ به شوك بزرگ همهگيري در سال گذشته چه چيزهايي به ما ميآموزد و بخشهاي مختلف انرژي چگونه به كاهش يكباره و بزرگ تقاضا واكنش نشان دادهاند.
در اين باره و پس از بررسي بخش انرژي بايد گفت كه در كليت امر بيشترين آثار تخريبي متوجه بازار نفت و گاز طبيعي بوده كه بيشترين تاثيرپذيري را از اتفاقات سال گذشته و سپس سال جاري جهان را داشته است. از طرفي بازار نفت و گاز ميتواند با سرعت گرفتن روند انتقال به سمت تجديدپذيرها به طور جدي دچار چالش شود. بنا بر اين مطالعه، رفتار آنها در واكنش به شوك سال قبل ميتواند حاوي درسهايي براي آينده باشد.
كارشناسان ارشد BP در بخش بررسي بازار نفت به جنگ قيمتي ابتداي بحران و عملكرد اوپكپلاس در كنترل بازار نگاهي انداختند و همچنين با بررسي رفتار توليدكنندگان شيل در آمريكا تلاش كردند تا تصويري دقيق تر از آنچه در سال 2020 (دی 1398 تا دی 1399) بر بازار جهاني گذشت، ارائه دهند.
در يك نگاه كلي ميتوان گفت كه سيستم جهاني انرژي در طول سالهاي گذشته با بزنگاههاي مهمي مواجه بوده است كه با وجود تمامي اين بحرانها، آشفتگي بزرگي در بازار انرژي جهان ايجاد كردهاند، اما همه آنها در مقابل وقايع سال گذشته رنگ ميبازند. مهمتر از همه اينكه همهگيريای كه سال گذشته جهان را گرفت يك تراژدي انساني بود.
بنا بر گزارشها تا ابتداي ماه آگوست سال جاري (10مرداد تا 9شهریور 1400) ميلادي بيش از چهار ميليون نفر از مردم جهان بر اثر ابتلا به كرونا جان خود را از دست دادهاند. البته به زعم كارشناسان خبره اين حوزه، عدد واقعي احتمالا بسيار بالاتر است و هنوز هم افزايش مييابد.
همهگيري كرونا خسارات اقتصادي زيادي نيز ايجاد كرده است: طبق تخمينها توليد ناخالص داخلي جهاني بيش از 3.5درصد كاهش داشته است كه بزرگترين ركود اقتصاد جهاني از زمان ركود بزرگ است. برآوردهاي صندوق بينالمللي پول نشان ميدهد كه حدود 100 ميليون نفر در جهان به جمعيت فقرا اضافه شده است و انتظار ميرود تبعات اقتصادي، بالاخص در اقتصادهاي فقير و كمترتوسعهيافته جهان براي سالهاي بسياري پس از به كنترل درآمدن ويروس همچنان باقي بماند.
براي بخش انرژي نيز تركيب همهگيري كرونا به همراه تلاشها براي بهبود اوضاع، تحولات و نتايجي را به همراه داشته كه در تاريخ مدرن بيسابقه بوده است و تمامي اينها در حالی رخ داده که درخواستهاي سياسي و اجتماعي براي انتقال سريعتر به سيستم انرژي عاري از انتشار كربن و بدون نفت ، گاز و ذغال سنگ افزایش یافته است.
بد نيست به اين موضوع مهم اشاره كنیم كه واقعيت اين است كه تقاضا براي انرژي جهان حدود 4.5درصد و انتشار كربن بر اثر استفاده از انرژي 6.3درصد كاهش داشته است. اين كاهشها بر اساس استانداردهاي تاريخي بسيار بزرگ و از جنگ جهاني دوم بيسابــقه بـــوده است. متوسط كربن منتشرشده به ازاي هر واحد مصرف انرژي 1.8درصد كاهش يافته است.
كاهش انتشار كربن در سال گذشته بهروشني بر اثر كاهش چشمگير توليد و فعاليتهاي اقتصادي رخ داده است. نكته قابل توجه اين است كه حتي با وجود كنترل سقوط در فعاليتهاي اقتصادي، كاهش در تقاضاي جهاني دو برابر كاهش پيشبيني شده است.
تخمينها نشان ميدهند تقاضاي نفت در سال گذشته با 9.3درصد كاهش ( معادل 9.1 ميليون بشكه در روز) كاهش داشته، كه در تاريخ بيسابقه است و بسيار بزرگتر از كاهش در ساير اجزاي تقاضاست؛ به طوري كه سهچهارم كاهش مصرف انرژي در سال گذشته مربوط به كاهش تقاضاي بوده است. اين عامل همچنين فاكتور كليدي در كاهش ضريب انتشار كربن بر اثر استفاده از انرژي بوده است.
تعطيليهاي سال گذشته سبب شد تا تقاضاي نفت به روشي كاملا متفاوت از ركودهاي اقتصادي گذشته كاهش پيدا كند و آن هم خرد شدن تقاضاي مربوط به حملونقل بود. با زمينگير شدن هواپيمـــا در بسياري از نقاط جهـــان تقاضا براي سوخت جت و نفت سفيد حدود 40 درصد (معادل 3.2 ميليون بشكه در روز) كاهش داشته است. تقاضا براي گازوئيل نيز به دنبال كاهش حملونقل جادهاي حدود 13درصد كاهش داشته است.
با اين حال تقاضا براي محصولات مرتبط با بخش پتروشيمي نيز به علت تقاضاي بالاي وسايل حفاظت بهداشتي شخصي و ساير لوازم پزشكي و بهداشتي با تغيير زيادي همراه نبوده است. تقاضاي گاز طبيعي نيز نسبت به نفت مقاومت بيشتري داشته و حدود 2.3درصد كاهش داشته است.
مصرف در اكثر نقاط كاهش داشته است به غير از كشور چين كه تقاضاي گاز آن در سال گذشته 7درصد افزايش داشته است.
اما بايد گفت كه با وجود كاهش در تقاضاي كل انرژي، توليد انرژي تجديدپذيرها مشتمل بر بادي، خورشيدي، انرژي زيستي، زمينگرمايي ركورد زده و بيشترين افزايش تاريخي خود را به ثبت رسانده كه با افزايش بسيار بالا در توليد انرژي بادي و خورشيدي همراه بوده است.
در طول پنج سال گذشته توليد انرژيهاي تجديدپذير حدود 60درصد از افزايش توليد جهاني انرژي را به خود اختصاص داده است. با وجود این، با توجه به اينكه كاهش در تقاضاي انرژي و شدت كربن عمدتا بر اثر كاهش نفت بوده است، كه به اين معناست كه با برداشته شدن محدوديتهاي كرونايي و بهبود فعاليتهاي اقتصادي ممكن است كاهش در انتشار كربن سال گذشته مجددا بازگردد.
در اين باره ميتوان گفت كه در طول سال گذشته توليد نفت حدودا 6.6 ميليون بشكه در روز كاهش داشته كه بيشترين كاهش توليد نفت جهان پس از جنگ است. رخدادهاي نفتي سال گذشته را ميتوان به سه قسمت تقسيم كرد، از ماه دسامبر 2019 (10آذر 1398) تا آوريل 2020 (13فروردین 1399) دورهاي است كه تقاضاي نفت به معناي واقعي سقوط كرد؛ به طوري كه در ماه آوريل (13فرودین تا 11 اردیبهشت 1399) 20 ميليون بشكه در روز نسبت به پيش از كرونا كمتر بوده است.
اما پاسخ عرضه به اين كاهش نااميدكننده بود و نتايج خوبي نداشته است. نشست اوپكپلاس بدون توافق به پايان رسيد و عرضه براي مدتي به دنبال در گرفتن جنگ قيمتي افزايش يافت. قيمتها نيز واكنش نشان دادند. نفت برنت در ماه آوريل به كمتر از 20 دلار رسيد و بازار نفت براي نخستين بار شاهد منفي شدن قيمت شاخص نفتي وستتگزاس اينترمديت بود.
اما در فاز دوم در فاصله زماني ماههاي آوريل تا آگوست 2020 (13فروردین تا 10مرداد 1399)، بازار نفت شاهد پاسخ از سمت عرضه بود؛ به طوري كه اوپكپلاس توافق كرد توليد را به 9.7ميليون بشكه در روز كاهش دهد. توليد نفت شيل نيز حدود 2 ميليون بشكه در روز كاهش يافت. سرعت واكنشي كه بهار گذشته در صنعت نفت آمريكا ديده شد بسيار سريع تر از كاهش عادي بود و تا حد زيادي به وسيله بستن چاههاي نفت صورت گرفت.
تركيب كاهش عرضه نفت شيل با كاهش در عرضه متداول نفت سبب شد توليد نفت آمريكاي شمالي در فاصله ماههاي مارس و مي حدود چهارميليون بشكه در روز كاهش يابد كه تقريبا دو برابر کاهش روسيه است. اما با كاهش محدوديتها در آسيا و سپس در آمريكا و اروپا تقاضا تا حدي بهبود يافت و سبب شد توليد و مصرف به هم نزديكتر شوند.
از ماه آگوست تا پايان سال 2020 و سپس از ابتداي 2021 تا شروع تابستان بازار نفت در فاز متفاوتي قرار گرفت. با وجود آنكه انتشار موج دوم و سوم كوويد 19 بهبود اقتصاد را كند كرد، اما تقاضا همچنان روند افزايشي را حفظ كرد. برخي از واكنش هاي سمت عرضه از سوي اوپك پلاس و شيل برداشته شد، ولي ادامه محدوديت هاي عرضه از سوي اوپك پلاس به اين معناست كه بازار به سمت كسري رفت و ذخاير شروع به عادي شدن كردهاند.
بديهي است تا آخر سال نزديك به نيمي از ذخاير مازادي كه در طول نيمه نخست سال انباشته شده بود، آزاد شد و قيمتها به بشكهاي در ابتدا به 50 و سپس بالاتر از 70 دلار نيز رسيد.
در كلام آخر ميتوان گفت كه تجربيات سال گذشته و نيز ماههاي ابتدايي سال جاري ميلادي نشان ميدهد كه اوپكپلاس در جبران شوكهاي موقتي و كوتاهمدت بازار تواناست، ولي توانايي اين كارتل نفتي براي جبران كاهش پايدار و رو به رشد تقاضاي نفت در آينده به روشني مشخص نيست.
در اين مورد ممكن است هر كدام از اعضاي اوپك نگران حفاظت و افزايش سهم بازار خود باشند و انگيزه كمتري براي پايداري بازار داشته باشند. در اين صورت ميتوان گفت كه تا پايداري كرونا در كشورهاي جهان و نقش اثرگذار آن بر توليد و مصرف انرژي، شاهد نابساماني بازار و تغييرات قيمتي در سال جاري ميلادي و نيز پس از آن خواهیم بود. اين ميزان تغييرات ميتواند قيمت هر بشكه نفت خام را بين 65 تا 75 دلار در هر بشكه رقم بزند.
