سکهای به نام نفت، تختی به رنگ یوآن؛ پترو یوآن در کمین
علیرضا محمودی فرد؛ پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
در دنیایی که دلار آمریکا برای هفت دهه، سلطان بیچونوچرای مبادلات نفتی بوده، واژهی «پترو یوآن» زنگ خطری برای نظام پولی مستقر و نویدبخش افقی نوین برای اقتصاد در حال ظهور چین است.
اما پترو یوآن دقیقاً چیست؟ آیا تنها یک قرارداد مالی دیگر است، یا شروع پایان «پترودلار» محسوب میشود؟ این یادداشت، با نگاهی علمیکاربردی، لایههای پنهان این تحول بزرگ را وامیکاود.
۱. از پترودلار تا پترو یوآن؛ تولد یک رقیب استراتژیک
پترودلار حاصل توافقی نانوشته میان آمریکا و عربستان در دههی ۱۹۷۰ بود: نفت به دلار فروخته شود و عواید آن در خزانهی آمریکا سرمایهگذاری گردد؛ این چرخه، دلار را به ذخیرهی امن جهانی تبدیل کرد؛ اما پترو یوآن، قراردادی است که طی آن، نفت صادراتی برخی کشورها (از جمله روسیه، ایران، ونزوئلا و عربستان در گامهای جدید) بهجای دلار، با یوآن تسویه میشود؛ تفاوت کلیدی در این است که پترو یوآن الزاماً به خرید اوراق قرضهی چینی منجر نمیشود؛ بلکه میتواند صرف واردات کالا از چین یا سرمایهگذاری در طرح «کمربند و راه» شود.
۲. چرا پترو یوآن اکنون مطرح شده است؟
چهار عامل محرک اصلی دارد:
مجازاتهای مالی غرب علیه روسیه پس از جنگ اوکراین، مسکو را ناچار به تغییر مسیر مبادلات نفتی بهسمت یوآن و روبل کرد.
کاهش اعتماد به نظام دلاری نزد بسیاری از کشورهای جنوب جهانی (Global South) بهدلیل نوسانهای نرخ بهرهی فدرال رزرو و سلاحشدن دلار.
بورس نفت شانگهای (INE) که از سال ۲۰۱۸ امکان دادوستد قراردادهای آتی نفتی بهیوآن را فراهم کرده است؛ هرچند حجم آن هنوز به پای نیویورک (NYMEX) یا لندن (ICE) نمیرسد، اما رشد سالانهی آن حیرتآور است.
جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، با تدابیر مدیریت تنگه هرمز توسط ایران، جمهوری اسلامی ایران را بهسمتی برد که با جایگزینی یوان بهجای دلار، از ارزش دلار که واحد پول دشمن خود است بکاهد.
۳. تأثیر روی پارامترهای جهانی؛ فراتر از یک ارز
نخست: تضعیف اهرم تحریم آمریکا
تا زمانی که همهی معاملات نفتی به دلار باشد، آمریکا میتواند با قطع دسترسی به سوئیفت، کشوری را فلج کند؛ اما با گسترش پترو یوآن، مسیرهای پرداخت جایگزین (نظیر سیستم CIPS چین) ایجاد میشود که کانالهای تحریم را بیاثر میکند.
دوم: تغییر در رفتار ذخیرهسازی ارزی بانکهای مرکزی
بانکهای مرکزی روسیه، چین، هند و حتی برخی کشورهای حاشیهی خلیج فارس، سهم یوآن را در سبد ذخایر خود افزایش دادهاند؛ این روند تدریجی، دلار را از انحصار نسبی خارج میکند.
سوم: کاهش هزینهی مبادله برای چین و شرکای نفتی
صادرکنندگان نفت به چین، اگر نفت را به یوآن بفروشند، نیازی به تبدیل دو مرحلهای (نفت به دلار، دلار به یوآن) ندارند؛ این امر هزینهی تراکنش و ریسک نرخ ارز را بهطور چشمگیری میکاهد.
چهارم: ظهور قیمتگذاری دوگانه برای نفت
در آیندهای نزدیک، ممکن است نفت دو قیمت داشته باشد: یکی به دلار برای مشتریان غربی و دیگری به یوآن برای مشتریان شرقی؛ این دوگانگی، بازارهای آربیتراژ و پیچیدگیهای جدیدی در تجارت انرژی ایجاد میکند.
۴. موانع و واقعیات
پترو یوآن هنوز با چالشهای بزرگ روبهرو است:
تبدیلناپذیری کامل یوآن در بازار سرمایه؛ چین همچنان کنترل سرمایه را اعمال میکند.
نبود عمق کافی در بازار اوراق قرضهی یوآن برای جایگزینی کامل خزانهداری آمریکا.
وابستگی متقابل چین و آمریکا؛ پکن نمیخواهد با شتاب بیش از حد، نظام دلاری را فرو بریزد، زیرا این فروپاشی به ضرر اقتصاد صادراتی خود چین نیز خواهد بود.
۵. جمعبندی؛ پایان دلار یا شروع یک بازی دو قطبی؟
پترو یوآن بهمعنای مرگ پترودلار نیست؛ بلکه نشانهی گذار به یک نظام «چند ارزی» در تجارت انرژی است. برای مخاطب عادی، پیام ساده این است: «جهان به نقطهای رسیده که دیگر یک کشور نمیتواند سکهی انحصاری نفت را ضرب کند.» تأثیر فوری بر قیمت بنزین در جایگاههای سوخت احساس نمیشود، اما در بلندمدت، قدرت سیاسی آمریکا را بیآنکه گلوله یا موشکی شلیک شود، فرسایش میدهد.
پترو یوآن نه یک انقلاب، بلکه یک تکامل آرام اما برگشتناپذیر در ساختار قدرت پولی جهان است؛ رسانهها وظیفه دارند این تکامل را نه بهعنوان تهدید، که بهعنوان تنوعبخش طبیعی یک سیستم بیمارگونهی تکقطبی روایت کنند.
